ADEMAN, ADAMAN AŞİRETİ

Ademan (Adaman, Ademani, Ademanlı) Aşireti

Ademan Aşireti (Kürtçe: Ademan / Adamanlı), Doğu Anadolu'da, özellikle Van (Erciş), Ağrı, Kars ve İran sınırına yakın bölgelerde yaşayan yarı göçebe bir Kürt aşiretidir. Tarihsel olarak Xana Mezın (Büyük Hanedan) konfederasyonuna bağlı Hasanan ve Haydaran aşiretleriyle akrabadır; bu bağlantı, birçok kaynak tarafından doğrulanmıştır. Bazı araştırmacılar (örneğin Dr. Fritz) aşireti Şikaki'nin bir kolu olarak gösterse de, bu görüş genel kabul görmez; aşiret, Haydaran federasyonu içinde Asiyan, Marhuran (Merxuri), Azizan ve Laçeki kollarıyla birlikte hareket etmiştir. Kökeni, Eyyubi Devleti'nin devamı olan Hasankeyf Melikanlarına (Artuklular sonrası Kürt beyleri) dayandırılır; bazı bölgelerde Haydaran, bazılarında Şikaki ile iç içe yaşadıkları için bu tanımların her ikisi de kısmen doğru kabul edilebilir.

Köken ve Tarihsel Gelişim

Aşiret, 1555-1556 yıllarında Mardin'in Derik ilçesi (Berriye Yaylaları) civarından Şemskanlı Hamza Bey önderliğinde Van bölgesine göç etmiştir. O dönemde Hamza Bey'in maiyetinde Ademan, Livi, Şevli Şikaki, Şemski ve Balekurdi gibi aşiretler koçer (göçebe) yaşam sürdürüyordu. Daha eski kökenleri İran (Musul, Şehrizor yakınındaki Zalm Kalesi), Suriye ve Botan'daki Fınık Kalesi'ne dayanır; Fınık'te liderleri Abbas Han'dı. Tarihçiler, aşireti Hasankeyf Melikanlarının (Eyyubi devamı) aşiretlerinden sayar.

Çaldıran Savaşı (1514): İdris-i Bitlisi'nin çabalarıyla Osmanlı tarafında Şah İsmail'e karşı Haydaran federasyonu içinde Asiyan, Marhuran, Azizan ve Laçeki kollarıyla birlikte savaşa katılmıştır (kaynak: Müfit Yüksel, Osmanlı'da Kürtler).

Hamidiye Hafif Süvari Alayları: II. Abdülhamid döneminde (1893) Zeki Paşa marifetiyle kurulmuş alaylarda aktif rol oynamıştır. Erciş Livası'nda Zilan ve Hecidéran aşiretleriyle birlikte:

• 250 süvari + 275 piyade = 525 kişi
• Ademan müteşekkil livada 200 süvari + 350 piyade = 550 kişi Beyazıt Sancağı'nda da dahil olmuşlardır.

1930 Zilan Katliamı: Ağrı İsyanları sonrası Zilan Deresi'nde (Erciş) gerçekleşen olayda ölenlerin çoğunluğu Erciş ve Zilan yöresindeki Ademanlılardan oluşmuştur. Katliam, binlerce sivilin (kadın, çocuk dahil) ölümüyle sonuçlanmış; Cumhuriyet gazetesi 15.000+ isyancı öldürüldüğünü yazmıştır.

Göç ve İskân: Tanzimat sonrası yerleşim merkezleri Van-Erciş olarak görünür. 1850'de inzibat için Van Sancağı'nda aşiret ağalarına maaş bağlanmış; Adamanlu ağası Ali Ağa'ya 200 kuruş verilmiştir. 1930 verilerine göre 1800 aile, yarı göçebe (tarım ve hayvancılıkla uğraşır). Major Saone'nin 1918 raporunda İran-Irak ve Türkiye-İran sınırlarında "semi-nomadic" olarak tanımlanır.

Türk Köken İddiası: Emekli Vali Edip Yavuz'un Türk Kavimleri eserinde aşiret, "Adem" isminden dolayı Türk boyu olarak gösterilir; ancak Kürdologlar ve araştırmacılar bu tezi asimilasyon politikası olarak reddeder.

Dil, İnanç ve Kültür

Kürtçe (Kurmanci) konuşur; günümüzde tamamı Sünni Müslüman'dır. Şikakilerin bir dönem Yezidilik benimsediği bilinmekle birlikte, Ademanlıların bu inanca geçip geçmediği net değildir. Yarı göçebe yaşam, tarım ve hayvancılık hakimdir.

Yerleşim ve Nüfus

• Ana Bölge: Van (Erciş), Ağrı (Doğubayazıt), Kars; Türkiye-İran sınırı.
• Diğer: İran'ın Türkiye'ye yakın kesimleri; iç ve batı Anadolu'ya dağılım. 1930'da Muhammed Emin Zeki Beg'e göre 1800 aile; günümüzde on binlerce kişi (göçlerle dağılmış).

Oymaklar (Devriş Paşa Lahiyası - Osmanlı Tahrir Kayıtları)

Adaman taifesi içinde:

• Huvaydanlı
• Kalkan / Kalki
• Mikanliyan
• Merviyan
• Yekran
• Zet’ubi / Zet’uyan
• Aski / Asikan
• Şeyhki / Şeyhan
• Caf’uyi / Cafu’yan
• Şemski / Şemskan
• Keski / Kaskan
• Tacduyi / Tacduyan

Toplam hane: 2000. Şemsiki, Baduyi, Kemaski ve Tacduyi taifeleri Bayezid'e tabi Zur Ova karyesinde sakin olduğundan "Zur Ovalı" da denir.

Sonuç

Ademan Aşireti, Kürt tarihinin önemli konfederasyonlarından (Haydaran) bir parçası olup, göçler, Osmanlı ittifakları ve trajik olaylarla (Zilan) şekillenmiştir. Kökeni Kürt olup, Eyyubi-Hasankeyf bağlantısı güçlüdür; Türk köken iddiaları bilimsel kabul görmez. Yarı göçebe geçmişten yerleşik hayata geçiş yaşamış, tarım-hayvancılıkla uğraşır. Kapsamlı etnografik ve arşiv çalışmaları bilgi kirliliğini azaltabilir.

Kaynakça

• Muhammed Emin Zeki Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi (1930 verileri).
• Müfit Yüksel, Osmanlı'da Kürtler.
• Roger Lescot ve diğer Kürdolog çalışmaları (Şikaki bağlantısı eleştirisi).
• Osmanlı Arşivleri (Devriş Paşa Lahiyası, Hamidiye Alayları kayıtları).
• Major Saone, 1918 Süleymaniye raporu.
• Facebook ve blog kaynakları (butun-asiretler.blogspot.com, haberercis.com.tr; kullanıcı paylaşımları).
• Zilan Katliamı kaynakları (Wikipedia, Bianet, Rudaw; Hesen Hîşyar Serdî, Garo Sasuni).
• 
  

 Derleme:Memedé Kazım Araştırmalarımız sürüyor, İlave ve düzeltmeler yapılacaktır.