Lütfen Kopyalamayınız. Bu içerik telif haklarıyla korunmaktadır. Yalnızca bu sayfadan okuyunuz ve içeriği Sosyal Medyanızda paylaşınız.

ZAZA AŞİRETİ

Zazalar (Zaza veya Dımılî), Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yoğunlaşan, İranî kökenli bir etnik topluluktur. Kökenleri, tarihsel göçler ve kültürel etkileşimlerle şekillenmiş olup, genellikle Bermekî (Bermekiler) ailesine dayandırılır; bu aile, Abbâsî Halifesi Hârûn Reşîd döneminde (786-809) vezirlik gibi yüksek mevkilerde bulunmuş, ancak kıskançlıklar sonucu zulme uğrayarak dağılmıştır. Bermekîlerin soyu, İran'ın Horasan ve Zurava (Zorava) bölgelerinden Moğol İlhanlılar ve Fars baskılarından kaçarak Irak'a yerleşen Kakuyî Devleti'nin bir kolu olarak kabul edilir; burada Süveydîler (Suweydiler veya Sıwidiler) ve Dünbüllîler (Dünbüliler) gibi kollar oluşmuştur. Bu kollar, 14.-16. yüzyıllarda Akkoyunlu ve Karakoyunlu Türkmen hâkimiyeti döneminde Botan, Diyarbakır, Muş, Ahlat ve diğer doğu bölgelerine yayılmış; asimilasyon politikaları sonucu bazı gruplar Türkmenler içinde eriyerek kimliklerinden uzaklaşmıştır. Zazalar, Şîî ve Sünnî mezheplerine mensup olup, dilleri Zazaca (Dımılkî veya Kırmanckî) konuşurlar; bu dil, Hint-Avrupa ailesinin İranî dallarından Kuzeybatı İranî grubuna (Hyrkani alt grubu) dâhildir ve Beluçça, Goranîce, Sengserîce gibi dillerle yakındır. Tarihî kaynaklar (örneğin Şerefname), Zazaların Bohtan (Botan) kökenli olduğunu vurgular; bu, Kürt kökeni ihtimalini güçlendirir, ancak bazı araştırmalar (örneğin Orta Asya bağlantıları) tartışmalıdır. Zazalar, Osmanlı döneminde yurtluk-ocaklık ve hükümet sancakları (Eğil, Genç, Palu, Oşnî) olarak özerk yapılar kurmuş; 19.-20. yüzyıl isyanlarında (Koçgiri 1920, Şeyh Said 1925, Dersim 1937) aktif rol oynamışlardır.

Tarihsel bağlamda Zazalar, Mezopotamya'nın Murat, Dicle ve Fırat nehir vadilerinde yerleşik bir yapı sergilemiş; tapu-tahrir ve nüfus defterleri (1831-1834) gibi Osmanlı kaynakları, Çapakçur (Bingöl), Dersim (Tunceli), Palu, Eğil, Maden ve Siverek'te yoğun Zaza nüfusunu kaydeder. Köken teorileri arasında Deylemî bağlantısı öne çıkar; Zazaca'nın etimolojisi (Dimlī → Dailami) ve dil benzerlikleri (Tatça, Talışça, Gilekçe ile) Hazar Denizi güneyinden göçü (MS 10.-12. yüzyıl) destekler. Arap fetihleri (MS 640) sırasında İslamlaşmışlar; Abbâsî, Selçuklu ve Eyyûbî dönemlerinde askeri-mülkî roller üstlenmişlerdir. Sultan Selâhaddîn Eyyûbî'nin süvari birliği ve Kudüs muhafızlığı gibi görevler, Zazaların katkılarını gösterir. Osmanlı'da Süveydî, Mirdâsî, Pîr Hüseyin oğulları gibi beylikler kurmuşlar; Çemişgezek, 1515'te Osmanlı'ya katılmış, yurtluk-ocaklık (Çapakçur, Pertek, Kulp, Atak, Çermik) ve hükümet (Eğil, Genç, Palu, Oşnî) sancaklarıyla yönetilmişlerdir. Bu imtiyazlar (azil-nasb kabul etmeme, "Han" hitabı), Zaza emirlerinin özerkliğini vurgular. Cumhuriyet döneminde asimilasyon ve isyanlar (1920-1938) sonucu göçler yaşanmış; 1980'lerden itibaren Avrupa diasporası oluşmuştur.

Zazaca, gramer ve kelime dağarcığı açısından Kuzey İran dillerine (Talışça, Mazenderanca, Semnanca, Gilekçe, Tatça, Herzendî) yakındır; Partça ve Sasani Orta Farsçasıyla benzerlikler taşır. J. Gippert ve P. Lecoq'un dil şemasında Kuzeybatı İranî'ye dâhildir; üç lehçesi (Kuzey/Alevî, Merkezi/Şafiî, Güney/Hanefî) vardır. Kurmancîyle etkileşim sonucu kelime alışverişi gözlenir, ancak müstakil bir dildir. UNESCO raporları, Zazaca'yı tehlike altındaki diller arasında listeler; 1965 nüfus sayımında 150.644 ana dil konuşanı kaydedilmiş, 1992 tahmini 370.000'dir. Güncel tahminler 2-4 milyon arasında değişir; çift dillilik (Türkçe, Kurmancî) yaygındır.

Zazalar, üç ana grupta değerlendirilir: 1) Şeyh Hasanlı Oymakları (Abbas Uşakları, Beyt Uşakları, Bahtiyarlar, Ferhat Uşağı, Butikanlılar, Güla-abi Uşakları, İkisurlu, Karaballı Uşakları, Kari Uşakları, Seyit Kemallar, Laçin ve Kari Uşakları); 2) Seydanlı Oymakları (Bal Uşağı, Arslan Uşağı, Aşuranlı, Birmanlı, Gevanlı, Keçeli, Maksut, Koç, Refik, Şam, Topuz ve Süleyman); 3) Dersimli Oymaklar (Balabanlar, Areliler, Alanlar, Abdalanlar, Caferanlar, Çarekliler, Demenanlar, Elhanlı, Hadıkanlı, Haydaran – Ağrı Hayderan aşiretiyle karıştırılmamalı, Hormekli, İzollu, Karsanlı, Kemanlı, Kobanlı, Kureyşanlı, Lolan, Pilvenkli, Rutanlı, Silamnlı, Yusufanlı, Zimtekli ve Şavalanlı). Edip Yavuz'un araştırmasında Aydın, Dimekota, Horasan kökenli Orta Asya bağlantısı savunulur; Ertuşi, Lolan, Kamanlar, Çarekli, Alanlar ve Areliler örnek gösterilir. Cevdet Türkay'ın eserinde Zaza aşireti dışlanmış; Hacettepe Nüfus Enstitüsü (Aykut Toros, 1973-1993) 1992'de 370.000 Zazaca konuşanı tahmin eder. Nüfus yoğunluğu: Bingöl, Elazığ, Tunceli, Adıyaman (Gerger), Malatya (Pötürge), Sivas (Divriği, Zara, Suşehri), Diyarbakır (Lice, Kulp, Hani, Hazro, Çıska), Bitlis (Mutki), Şanlıurfa (Siverek), Baykan (Ziyaret), Mardin (Mazıdağı). Sünnî Zazalar Elazığ (Arıcak, Sivrice, Maden, Palu), Bingöl, Siverek, Gerger, Diyarbakır, Mutki, Aksaray'da; Alevî Zazalar Tunceli, Sivas, Erzincan, Erzurum, Kars, Kayseri (Sarız), Varto-Hınıs, Bingöl'de yayılır. Diaspora: Almanya, Avrupa, Avustralya, ABD.

Zazalar, Müslüman'dır; Alevî (çoğunlukla kuzey lehçesi konuşan) ve Sünnî (Şafiî/Hanefî, güney/merkezi lehçe) ayrımı vardır. Tarihsel olarak Zerdüştlükten İslam'a geçmişler; Yezidilik etkileşimi kısa sürmüştür. Kimlik tartışmalı: Çoğu Kürt kabul eder, ancak bazıları ayrı kavim olarak görür; politik motivasyonlar (Türk milliyetçiliği, Kürt ayrılıkçılığı) etkilidir. Kürtlerle ilişkiler: Tarihsel komşuluk, ortak isyanlar (Şeyh Said, Dersim), ancak dil/kültür farklılığı ayrılık vurgusu yaratır. Genetik çalışmalar, Kurmancî Kürtlerle yakınlık gösterir.

Önemli şahsiyetler: 1) Abdulkadir Efendi Avnî el-Siverekî (1849-1894): Siverekli âlim, medrese hocası, vaiz; Mevlid-i Nebevî manzumesini Zazaca yazmıştır. 2) Muhammed bin Vehbân: Hadisçi, Zaza kökenli. 3) Mahmud Han el-Dünbelî (ö. 1840): İran valisi, şair. 4) Mansur (Şah Mansur, 1359-1393): Zaza emiri. 5) Osman Esad Efendi: Siverekli âlim, Zazaca Mevlid yazarı. 6) Ali (Sultan Ali, 1419-1432): Zaza emiri. 7) Gayyas Bey el-Dünbelî: Şah Abbas dönemi emiri. 8) Îsa (Emir Îsa): Selâhaddîn el-Kürdî, vezir. 9) Alihan: Rus-Osmanlı dönemi hükümdar. 10) Muhammed Sadık Han: İran emiri. 11) Murtaza Kuli Han: Şah Abbas dönemi. 12) Osman Esad Efendi (tekrar): Zazaca edebiyatçı. Ek olarak: Şeyh Said (1925 isyanı lideri), Seyid Rıza (1937 Dersim lideri), Sakine Cansız (PKK kurucusu), Selâhaddîn Demirtaş (HDP siyasetçi, Zaza kökenli).

Zazalar, İranî kökenli bir topluluk olarak, göçler ve asimilasyonla evrilmiş; kimlik tartışmaları devam eder. Gelecek çalışmalar, genetik ve arşiv belgeleriyle kökenlerini aydınlatabilir.

Kaynakça



UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

1 yorum:

  1. Kavi Ural20 Şubat 2026 23:03

    Zaza kültürü üzerine harika bir yazı olmuş. El emeği zaza tesbih modelleri de bu köklü geleneğin en güzel tamamlayıcısı.

    YanıtlaSil

Kaydol: Yorumlar (Atom)