Takorî (Takurî, Takorî, Takuli veya Dakorî) Aşireti, Doğu Anadolu’da tarihsel olarak köklü bir Kürt aşiretidir. Aşiret, esas olarak Van ili (özellikle Saray/Mahmudiye, Erciş, Muradiye, Patnos ve Başkale) ile Erzurum’un bazı ilçelerinde yerleşik olup, günümüzde İran’ın batısı, Suriye’nin kuzeydoğusu (Kazabuke, Avenik, Hamdun, Tilhabeş gibi yaklaşık 50 köy) ve Mardin’in güneydoğusundaki Dakorî kollarıyla varlık göstermektedir. Türkiye’deki ana köyleri Zediye, Curnik ve Dibek’tir; Mardin civarındaki Dakorîlerin ağası Mala Muhammed Ağa’dır.
Tarihî Köken ve Göç Süreci
Osmanlı arşivlerinde (BOA. DH. SYS. 24/2-4, Lef 114/1) Takorîler, Şıkfetî, Şewlî, Hartûşî ve Şikak aşiretleriyle birlikte Van vilayeti civarında kaydedilmiştir. Muhammed Emin Zeki Beg (1931 verileri), aşireti 450 hanelik yerleşik bir topluluk olarak tanımlar ve Zîlan aşiretinin bir kolu olduğunu belirtir. Bu görüş, Varto tarihinde de Zîlan topluluğu içinde Takorîlerin yer almasıyla desteklenir. Ancak Şerefname’de Takorîler Şikak aşireti içinde gösterilse de, Şikaklar Reşwan (Reşî) aşiretinin bir kolu olduğundan Takorîler bağımsız bir yapı olarak kabul edilir.
Aşiret, 1425 yılında Besiyanlı Şahsuvar Bey önderliğinde Dılxeran, Banukî, Hevedî, Berazî, Zekxziyân, Besiyân, Zîlan ve Bociyân aşiretleriyle birlikte Erzurum yöresine göç etmiştir. Bu göç, Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Savaşı’nda (1514) Şah İsmail’i yenmesi sonrası İran içlerine kaçan Şiî toplulukların boşalttığı verimli arazilere yerleşme hareketinin bir parçasıdır. Yaklaşık 1885–1890 yılları arasında Erzurum’dan Van Gölü çevresi ve doğusuna (Başkale, Saray, Erciş, Muradiye) kaymışlardır. İran’ın batısında da kolları mevcuttur. Mardin civarındaki Dakorî kolunun Doğubayazıt-Van-İran arasındaki Şahpesin bölgesinden göç ettiği rivayet edilir.
Aşiret, tarih boyunca Hayderan, Müskan ve diğer oymaklarla yan yana yaşamış; 1585’te Güvendi Bey tarafından İslâm’a ilhak edilen Mahmudî Beyliği uhdesinde bulunmuştur. Mahmudî Beyliği’nin Yezîdî inancına sahip olduğu bilinmekle birlikte Takorîlerin bu inancı benimseyip benimsemediği net değildir; iç içe yaşadıkları aşiretlerin çoğu Yezîdî olsa da Takorîler günümüzde Sünnî-Şâfiî mezhebine mensuptur.
Dil, İnanç ve Sosyal Yapı
Takorî aşireti Kurmancî lehçesi konuşur; bazı kollarında Zazaca etkileri gözlenebilir. İnanç bakımından Sünnî-Şâfiî’dir; tarihî olarak Yezîdî topluluklarla komşuluk nedeniyle etkileşimler olmuş, ancak bu inancı benimsediklerine dair kesin kanıt yoktur.
Hamidiye Alayları ve Şeyh Ubeydullah Hareketi
1890’da kurulan Hamidiye Hafif Süvari Alayları’nda Takorîler aktif rol oynamış; Van Livâsı’na bağlı Mahmudiye (Saray) bölgesinde Şemskanlı Dırbasxan’ın oğlu Sadun Bey ile ünlü Takorîli Hüseyin Bey komutasında 305 süvari ve 301 piyade olmak üzere toplam 606 kişiyle katkı sağlamışlardır. Şeyh Ubeydullah hareketinde (1880) Mukrî, Mîlan, Şemskî ve Takorî aşiretleri, Başkale’nin doğu ve kuzeydoğusu ile Kelekom köprüsü civarında Ubeydullah’ı karşılayarak destek vermiştir.
1910–1919 yılları arasında Van, Erciş, Muradiye ve Diyadin’de yaşayan Zokoriyanlı Yezîdî aşiretinin Erivan’a kaçışı sırasında Takorîler, Zokoriyan Beyi Cangir Ağa’ya büyük destek vermiştir.
Güncel Dağılım ve Nüfus
Günümüzde Takorî aşireti ağırlıklı olarak Van (Saray, Başkale, Erciş, Muradiye), Ağrı (Patnos), Mardin (Dakorî kolu) ve Suriye’de yaşamaktadır. Tahmini nüfus 15.000–30.000 arasında değişir; göçler ve kentleşme nedeniyle kesin sayı belirsizdir. Mardin’in güneydoğusundaki Dakorî kolu ayrı bir dal olarak kabul edilir.
Önemli Şahsiyetler
- Hüseyin Bey (Hamidiye Alayları komutanı)
- Sadun Bey (Şemskanlı-Takorî ittifakı lideri)
- Mardin civarındaki Dakorî ağası Mala Muhammed Ağa
- Suriye’de İbrahimê Mahmud, Tahırê Mahmud, Dewrêşê Mahmud, Hüseynê Es’ad gibi liderler
Takorî aşireti, Zîlan grubuyla yakın ilişkisi, Hamidiye Alayları’ndaki katkısı, Şeyh Ubeydullah ve Zokoriyan olaylarındaki rolüyle Doğu Anadolu’nun Kürt aşiret tarihinde önemli bir yere sahiptir. Araştırma devam etmektedir; ilaveler yapılacaktır.
Kaynakça
- Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). DH. SYS. 24/2-4. Lef 114/1.
- Zeki Beg, Muhammed Emin. (1931). Kürd ve Kürdistan Tarihi. (Derleme: Solin).
- Şerefhan Bitlisî. (1597). Şerefname. (Türkçe çev.: M. Emin Bozarslan, 1975). İstanbul: Hasat Yayınları.
- "TAKORİ AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/takori-asireti.html
- "Şeyh Ubeydullah Hareketi ve Aşiretler." (Tarihsiz). Kurdoloji Akademi. Erişim: https://kurdolojiakademi.net/wp-content/uploads/2021/11/kurt-asiretleri-gelenekleri-ve-hanedanliklari-serefname-analizi-seyfi-cengiz-1.pdf
- Fritz, Doktor. Kürdler: Tarihî, İçtimâî Tedkikât. (Derleme: çeşitli kaynaklar).
- "Hamidiye Alayları ve Kürt Aşiretleri." (Tarihsiz). Academia.edu. Erişim: https://www.academia.edu/hamidiye-alaylari-kurt-asiretleri
- "Van ve Ağrı Aşiretleri." (2023). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yerel Tarih Araştırmaları (derleme). Erişim: https://yyu.edu.tr/yayinlar
Kaynak:Kısmen Altan Tan-Turabidinden Berriyeye)
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder