SULTAN 2.ABDULHAMİT'İN AŞİRET MEKTEBİNDEN YETİŞEN ÜNLÜ KÜRT ŞAHSİYETLERİ

Mekteb-i Aşîret-i Hümâyun (Aşiret Mektebi): II. Abdülhamid Döneminde Bir Sadakat ve Merkezileşme Projesi

Giriş

Mekteb-i Aşîret-i Hümâyun (Aşiret Mektebi), Osmanlı Devleti'nde II. Abdülhamid'in (1876-1909) İslamcılık (Pan-İslamizm) ve merkezileşme politikalarının bir parçası olarak 21 Eylül 1892 tarihinde İstanbul'da kurulmuş yatılı, parasız bir ortaöğretim kurumudur. Okul, başta Arap aşiretleri olmak üzere, aşiret reislerinin ve ileri gelenlerinin çocuklarını Osmanlı kültürü, hilafet ve saltanat bağlılığı ile yetiştirerek devlete sadık kılmayı amaçlamıştır. Bu proje, 19. yüzyıl sonlarında Avrupa emperyalizminin (özellikle İngiltere ve Fransa'nın) Osmanlı'yı doğudan ve güneyden parçalama çabalarına karşı bir önlem niteliği taşır. Aşiret yapısının hâkim olduğu bölgelerde (Arap Yarımadası, Suriye, Irak, Doğu Anadolu) merkezi otoriteyi güçlendirmek ve ayrılıkçı eğilimleri engellemek hedeflenmiştir.

Osman Nuri Paşa'nın fikirleri doğrultusunda tasarlanan okul, başlangıçta Arap aşiretlerine odaklanmış olsa da kısa sürede Kürt (Hamidiye Alayları mensupları aracılığıyla), Arnavut ve diğer Müslüman aşiretlerden öğrencileri kabul etmiştir. II. Abdülhamid, Kürt aşiretlerine yönelik ılımlı politikaları nedeniyle halk arasında "Bavê Kurdan" (Kürtlerin Babası) olarak anılmıştır; bu unvan, Hamidiye Hafif Süvari Alayları (1891) ve Aşiret Mektebi gibi projelerle pekişmiştir.

Kuruluş Amacı ve Bağlam

Okulun açılış gerekçeleri şunlardır:

• Avrupa devletlerinin Arap ve Kürt aşiretlerini tahrik ederek Osmanlı'yı doğudan yıpratma politikalarına karşı önlem almak.
• Aşiret reislerinin çocuklarını Osmanlı terbiyesiyle yetiştirerek, babalarının yerine devlet memuru olmalarını ve merkezî idareye bağlılıklarını sağlamak.
• Hilafet-i İslâmiye ve Saltanat-ı Osmaniye'ye hürmet ve muhabbeti artırmak; dinî hassasiyetleri esas tutarak İslam birliğini güçlendirmek.
• Hamidiye Alayları gibi askeri projelerle entegre olarak, aşiretlerin devlete sadakatini pekiştirmek.

Başlangıçta 12-16 yaş arası konar-göçer aşiret çocukları (özellikle şeyh ve ağa evlatları) seçilmiş; sağlıklı, zeki ve nüfuzlu ailelerden gelenler tercih edilmiştir. Eğitim süresi ilk olarak 5 yıl olarak belirlenmiş, sonra 4 yıla indirilmiştir.

Eğitim Programı ve İşleyiş

Öğrenciler yatılı okumuş, aynı üniforma giymiş ve Harbiye ile Mülkiye mekteplerine benzer disiplin altında tutulmuştur. Ders programı şu unsurları kapsıyordu:

• Dinî ilimler: Kur'ân-ı Kerîm, fıkıh, ilmihal.
• Modern dersler: Türkçe, Fransızca, coğrafya, tarih, edebiyat, askerî eğitim.

Mezuniyet sonrası isteyenler memleketlerine dönecek, padişahtan gördükleri ihsanları ve kazandıkları terbiyeyi aşiretlerine yayacaktı. Bu sayede sadakat propagandası yapılacaktı. Masraflar devlet tarafından karşılanmış; mezunlara maaş, ihsan (örneğin 1897'de 45 mezuna onar lira) ve üst okullara (Harbiye, Mülkiye) geçiş imkânı sağlanmıştır.

Okul, Kabataş'ta (Esma Sultan Konağı'na taşınmış) bir külliye hâlini almış; cami, hastane, çamaşırhane, dikimhane gibi tesisler eklenmiştir. Sağlık sorunları (özellikle "daü's-sıla" yani memleket özlemi) nedeniyle hastane açılmış; bazı öğrenciler hava değişimi için Midilli'ye gönderilmiştir.

Öğrenciler ve Ünlü Mezunlar

Okula öncelikle Arap aşiretlerinden (örneğin Urban-ı Seyyare, Beni Akabe, Duleym, Haydaran) çocuklar alınmış; Hamidiye Alayları'nın talebiyle Kürt aşiretlerinden (Cibranlı, Zilan, Celali, Şemski, Saraçlı) öğrenciler kabul edilmiştir. Arnavut aşiretlerinden de katılım olmuştur.

Bazı bilinen öğrenciler ve aileler:

• Cibranlı Miralay Halit Bey (Cibranlı Halid Bey): Aşiret Mektebi'ni bitirdikten sonra Harbiye'ye geçmiş; Erkan-ı Harp Mektebi'ne alınan tek Kürt asıllı öğrenci olmuş; Osmanlı ordusunda subaylık yapmış, daha sonra Azadî örgütüyle ilişkilendirilmiştir.
• Şemskanlı Mehmet Bey, Arif Bey, Ali Bey, İzzet Efendi (Kafkas Cephesi'nde şehit).
• Sipkanlı Halis Bey.
• Diğer aşiretlerden: Nablus'tan Şeyh Rıza'nın oğlu Süleyman Efendi, Abbasu'l-Avde'nin oğlu Hudayr vb.

Toplam 15 yılda yaklaşık 600 öğrenci alınmış, 400'ü mezun olmuştur.

Sorunlar ve Kapatılma

Okul, başlangıçta Arap aşiretleri için tasarlanmış olsa da Kürt ve Arnavut öğrencilerin katılımıyla etnik gerilimler artmıştır. Öğrenciler arasında sık kavgalar yaşanmış; bahçeye karakol binası yapılmış, jandarma ve polis nöbet tutmuştur.

Eğitim programı ilkokul seviyesindeki çocuklar için ağır bulunmuş; yeni şubeler (örneğin Suriye) açılamamış, Bağdat Valiliği'ne seyyar mektep önerilmiştir. Program daha sonra Harbiye ve Mülkiye hazırlık okulu hâline getirilmiştir.

Kapatılma nedeni resmi olarak 1907 Şubat'ında yemek isyanı (boykotu) gösterilse de, asıl sebep siyasîdir: Öğrenciler arasında milliyetçi fikirlerin (Arap, Kürt, Arnavut) yayılması, İttihat ve Terakki yanlısı eğitmenlerin aşağılayıcı tutumları ("haşeret çocukları" gibi ifadeler), yabancı basının (Kölnische Zeitung, Avusturya ve İtalya gazeteleri) olayları abartarak anarşi kaynağı göstermesi. Bu durum, okulun beklenen sadakati sağlayamadığını ve ayrılıkçı hareketleri körüklediğini göstermiştir.

1907'de sessizce kapatılmış; bina Kabataş İdadîsi'ne (bugünkü Kabataş Erkek Lisesi) tahsis edilmiştir.

Sonuç ve Değerlendirme

Aşiret Mektebi, II. Abdülhamid'in İslam birliği ve merkezî otoriteyi güçlendirme çabalarının sembolik bir örneğidir. Başarısız addedilse de, bazı mezunlar devlet kademelerinde görev almış; ancak etnik çatışmalar ve milliyetçilik akımları okulun amacını tersine çevirmiştir. Proje, Osmanlı'nın son dönemindeki etnik ve siyasî gerilimlerin yansımasıdır. Bugün hâlâ tartışılan bir girişim olup, bazı yorumlarda "başarısız proje" olarak nitelendirilirken, diğerlerinde ayrılıkçı fikirlerin yayılmasında rol oynadığı belirtilir.

Kaynakça

1. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Aşiret Mekteb-i Hümâyunu" maddesi. Erişim: islamansiklopedisi.org.tr/asiret-mekteb-i-humayunu.
2. Vikipedi, "Mekteb-i Aşîret-i Hümâyun". Erişim: tr.wikipedia.org/wiki/Mekteb-i_Aşîret-i_Hümâyun.
3. Bayram Kodaman, "Aşiret Mekteb-i Hümayun", TDV İslâm Ansiklopedisi.
4. Türk Maarif Ansiklopedisi, "Aşiret Mektebi".
5. DergiPark ve ResearchGate makaleleri: "II. Abdülhamid Döneminde Bir Eğitim Modeli: Aşiret Mektebi" vb.
6. Cibranlı Halit Bey biyografileri: Vikipedi ve ilgili tarihî kaynaklar.

 

 AŞİRET MEKTEBİNE İLİŞKİN  FOTOĞRAFLAR

                                                                           BU GÖRSELLER  TEMSİLİDİR

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır

..