ŞİDAN, ŞİDANLI AŞİRETİ

Şidan Aşireti: Sosyo-Kültürel Yapı ve Tarihsel Süreçler

Şidan Aşireti, Türkiye'nin güneydoğu Anadolu bölgesinde, özellikle Hakkâri, Beytüşşebap, Van ve Gürpınar (Nordiz bölgesi başta olmak üzere) çevrelerinde yoğunlaşan, Sokan (güncel adıyla Çatakdibi) gibi yerleşim birimlerinde de varlığını sürdüren önemli bir aşiret yapısıdır. Aşiretin kökeni, sözlü tarih anlatılarına göre, "Xana Mezin" olarak bilinen bir bölgeden göçle başlamıştır. Şidan Aşireti, daha geniş bir konfederasyon olan Ertuşi (Hertuşi) Aşireti'nin bir kolu olan Mend veya Mendan alt-aşiretine bağlıdır. Aşiretin ismini, "Şida" (veya "Şide") adlı karizmatik bir beyefendinin soyundan gelmelerinden aldığı ifade edilmektedir.

Yerleşim ve Ekonomik Faaliyetler:

Şidan Aşireti'ne mensup topluluklar, yaklaşık 23 köy ve mezra yerleşiminde hayatlarını sürdürmektedirler. Geleneksel olarak, aşiretin ekonomik faaliyetlerinin temelini tarım ve hayvancılık oluşturmaktadır. Özellikle hayvancılık, Caliyan, Warê Feqiya, Şiwekor, Meydana Koliyan ve Kanisipi gibi yayla ve mezralarda yoğunlaşan bir pratik olarak öne çıkmaktadır. Bu yaylalar, bölgenin coğrafi yapısına uyumlu olarak, hayvancılığın vazgeçilmez bir parçasıdır.

Sosyal Yapı ve Yönetim:

Şidan Aşireti, aile kavramına büyük önem veren ve misafirperverlik değerlerini sıkı sıkıya uygulayan köklü bir sosyal yapıya sahiptir. Aşiret yönetimi, geçmişten günümüze liderlik vasıflarını taşıyan şahsiyetler tarafından sürdürülmüştür. Yakın tarihimizde, Ömer Ağa'nın liderliğindeki aşiret, daha sonra oğlu Temer Ağa ve ardından torunu Kaya Öner tarafından yönetilmiştir. Günümüzde ise, bu liderlik geleneği, Kaya Öner'in büyük oğlu Faysal Öner tarafından devam ettirilmekte olup, kendisi dedelerinden devraldığı mirası Kürt kimliğine sahip çıkma bilinciyle aşiret cemaati içinde aktif olarak sürdürmektedir.

Tarihsel Süreçler ve Toplumsal Hareketlilik:

Şidan Aşireti'nin tarihi, bölgenin çalkantılı dönemleriyle iç içe geçmiştir. Özellikle 1914-1918 yılları arasında yaşanan Birinci Dünya Savaşı dönemindeki "Seferberlik" süreci, aşiret üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Sözlü tarih anlatılarına göre, bu dönemde diğer aşiretler gibi Şidanlılar da kısmen zorunlu göçlere tabi tutulmuş, Hakkâri'nin güney bölgeleri ile Irak Kürdistanı'na doğru bir hareketlilik yaşanmıştır. Savaş yıllarında seferberlik için çağrılan yaklaşık 90 eli silahlı kişiden sadece üçünün geri döndüğü rivayet edilmesi, aşiretin yaşadığı kayıpların boyutunu göstermektedir.

Daha yakın dönemlerde, devletin Doğu illerinde uyguladığı "Koruculuk Sistemi"ne Şidan Aşireti'nin mensupları katılmamıştır. Ancak aşiretin Osmanlı İmparatorluğu dönemindeki askeri ve idari yapılanmalardaki rolü dikkat çekicidir. Sultan II. Abdülhamit döneminde, Doğu sınırlarını güvence altına almak ve Kürt aşiretlerini kontrol altında tutmak amacıyla kurulan Hamidiye Alayları'nda Şidan Aşireti, önemli bir görev üstlenmiştir. Kayıtlara göre, Hakkâri livasında 350 süvari ve 300 piyade olmak üzere toplam 650 kişi ile Hamidiye Alayları bünyesinde hizmet vermişlerdir. Bu durum, aşiretin hem askeri gücünü hem de devletle olan ilişkilerini gözler önüne sermektedir.

Sonuç:

Şidan Aşireti, köklü tarihi, kendine özgü sosyal ve kültürel yapısı, tarım ve hayvancılığa dayalı geleneksel ekonomisiyle dikkat çeken bir topluluktur. Liderlik geleneği, misafirperverlik anlayışı ve aile bağlarına verilen önem, aşiretin temel karakteristik özellikleridir. Hem Osmanlı döneminde Hamidiye Alayları'nda görev almaları hem de yakın tarihteki zorunlu göçler ve Koruculuk Sistemi'ne katılımları, aşiretin bölgenin siyasi ve sosyal dinamikleri içerisindeki konumunu ve direncini ortaya koymaktadır. Günümüzde de kültürel kimliklerini koruma ve yaşatma çabalarıyla varlıklarını sürdürmektedirler.

KAYNAKLAR:

• Aşiretler ve Kürtler üzerine yapılan saha araştırmaları ve sözlü tarih çalışmaları.
• Bölgesel tarih kayıtları ve yerel aşiret araştırmaları.
• Osmanlı Arşiv Belgeleri ve Hamidiye Alayları üzerine yapılmış akademik çalışmalar (Örneğin, BOA, DH. MKT, dosya no: 2288/44).
• Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki aşiret yapıları ve tarihleri üzerine genel eserler.
• Kürt Tarihi ve Sosyolojisi üzerine akademik yayınlar.

Derleme:Memedé Kazım


Araştırmalarımız devam ediyor, ilave ve düzeltmeler yapılacaktır.

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Bu Sayfa Bilgilendirme Amaçlıdır