Şeyx Bekıré Sor Ailesi

Mala Şex Bekıré Sor Ailesi: Tarihsel Kökenler, Rivayetler ve Güncel Durum

Mala Şex Bekıré Sor (Şeyh Bekir Zor Ailesi), Kürt toplumunda köklü bir dini ve aşiretsel yapıya sahip bir soydur. Bu aile, genellikle seyyidlik (Hz. Peygamber'in soyundan gelme) iddiasıyla anılır ve Doğu Anadolu ile Güneydoğu Anadolu bölgelerinde etkili olmuştur. Tarihsel kayıtlara göre, aile üyeleri hem dini liderlik (şeyhlik) hem de aşiret yönetimi rollerini üstlenmiş, göçler, çatışmalar ve keramet rivayetleriyle zengin bir sözlü ve yazılı miras bırakmıştır. Bu çalışma, mevcut rivayetleri derleyerek, tarihsel bağlamda analiz etmekte ve akademik bir çerçevede sunmaktadır. Ailenin kökenleri, 17. yüzyıla uzanan göç hareketleriyle ilişkilendirilmekte olup, Osmanlı-İran sınırındaki dinamiklerden etkilenmiştir.

Tarihsel Kökenler ve Göç Hareketleri

Mala Şex Bekıré Sor'un kökenleri, Doğu Beyazıt (Ağrı) bölgesine dayanır ve yaklaşık 1650'li yıllara tarihlenir. Rivayetlere göre, ailenin atası Şex Bekiré Sor (Şeyh Bekir Zor), İran'ın Maku şehri yakınlarındaki İsa Xan ve Hasse Şexi köyleriyle akrabalık bağlarına sahip bir figürdür. Dedesinin Xan Abdal olduğu belirtilir. Şeyh Bekir'in güneyden (muhtemelen İran veya Irak sınır bölgelerinden) gelerek Ağrı'ya yerleştiği ve beş kardeşinden Şex Sani'nin yolda vefat ettiği aktarılır. Bu dönemde, aile Celali Aşireti'nin Saqan koluyla ilişkilendirilir ve yöredeki Celali şeyhleri arasında lider konumda yer alır.

Ailenin Mardin civarına göçü, çeşitli nedenlerle açıklanır. Bir rivayete göre, Doğu Beyazıt'taki aile içi bir anlaşmazlık (aile liderinin eşi ile küçük kardeş arasında çıkan iftira ve çatışma) göçü tetiklemiştir. Bu olayda, küçük kardeş ve kız kardeşi köyden kovulmuş, ardından intikam amacıyla dönen kardeş katledilmiştir. Sağ kalan aile üyeleri dağılmış ve bir kısmı Mardin'in Tur Abdin bölgesine yerleşmiştir. Bu hikaye, aile içi dinamikler ile aşiretler arası çatışmaları yansıtır ve Kürt sözlü geleneğinde trajik bir motif olarak yer alır.

Başka bir açıklama ise, 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması sonrası Osmanlı-İran sınırındaki aşiret göçleriyle ilişkilendirilir. Bu dönemde, Beyazıt bölgesinden birçok aşiret (Dermemmıka dahil) Tur Abdin'e göç etmiştir. Dermemmıka Aşireti'nin lider kadrosu olarak Mala Şexé Bayezidi anılır ve ailenin Doğu Beyazıt'tan Mardin'e yerleşimi bu bağlamda değerlendirilir. Ancak, Ağrı'daki Şex Bekiré Sor ile Dermemmıka'nın atası Şex Bekir'in aynı kişi olup olmadığı tartışmalıdır. Ağrı'dakiler halen Celali Aşireti'nin Saqan koluna mensup olup, Zilan Aşireti ile de bağlantılıdır. Zilan Aşireti, Kuzey Irak'ta (Musul, Kerkük, Erbil) köklere sahip olup, Anadolu'da erken yerleşimciler arasında sayılır.

Ek olarak, ailenin kökeni Beni Kureyş kabilesine uzatılır. Şeyh Bekir Zor'un babası Seyyid Şeyh Ömer (Emer) olup, kardeşleri arasında Şeyh Abdulkadir, Şeyh Amır, Şeyh Mustafa ve Şeyh Sani yer alır. Oğulları ise Şeyh Muhammed ve Şeyh Abdullah'tır. Bu soyağacı, ailenin seyyidlik iddiasını güçlendirir ve İslami irşad faaliyetleriyle ilişkilendirilir.

Rivayetler ve Efsaneler

Aile hakkında çeşitli rivayetler mevcuttur, bunlar genellikle sözlü tarih ve dini menkıbelerle aktarılır. Şeyh Bekir Zor, sakin bir hayat süren, ilim meclislerinden ayrılmayan bir evliya olarak tasvir edilir. Mesleği koyun çobanlığı olup, cömertliğiyle bilinir: Yolculara süt ve et ikram eder, deri tabaklayarak geçimini sağlar. Fiziksel betimlemelerde nur yüzlü, güzel huylu, siyah gözlü ve koyu saçlı bir şahsiyet olarak anılır. Konuşması net, güleryüzlü ve vakur olup, Kur'an'ı tane tane okur ve tefekkürle yaşar.

Rivayetlerde, Şeyh Bekir'in İslami tebliğ faaliyetleri vurgulanır: Kara Köse vilayetlerini dolaşır, Rum ve Ermeni Hristiyanlarla tanışır ve onlara İslam'ı anlatır. Kahramanlıkları ve fedakarlıkları, tarihsel şeref sayfalarına kaydedilecek niteliktedir. Ölüm döşeğinde, torunu Şeyh Hasan Serpor'un izini bulma vasiyeti bırakır; bu vasiyet 150-200 yıl sonra Şeyh Hüseyin Kose'nin İran'da bulunmasıyla yerine getirilir.

Aile, Zilan Şeyhleri olarak da bilinir ve 1650'lerde Serhat bölgesine (Ağrı-Muş) göç etmişlerdir. Şeyh Abdülkadir'in Kürt ulusal hareketindeki rolü, ailenin dini önderliğini aşiret siyasetiyle birleştirir.

Keramet Hikayeleri

Şeyh Bekir Zor'un kerametleri, ailenin mistik boyutunu vurgular. Bir rivayette, yabancı bir din adamını (ayı ehlileştirmiş bir keramet sahibi) karşılamak için uzun bir kaya parçası üzerine çıkar, yılanı kamçı yapar ve havada uçan halı gibi gider. Bu olay üzerine, yabancı ulema saygıyla elini öper ve Şeyh Bekir'e "uçan kaya" lakabı takılır: Araplarda "Raqüb ül Hacer", İran'da "Süvari Seng", Kürtlerde "Siyarê Gevır".

Başka bir keramet, helva hikayesidir: Şeyh Bekir, varlıklı bir ailenin çobanıdır. Ağa hacca gittiğinde, eşi sıcak helva yapar ve "Ağa burada olsaydı" diye hayıflanır. Şeyh Bekir, helvayı Mekke'ye anında ulaştırır ve geri döner. Ağa dönüşte bunu doğrular, herkes Şeyh Bekir'e hürmet eder.

Bu kerametler, ailenin evliya statüsünü pekiştirir ve halk arasında amin dualarıyla anılır: "Cenab-ı Hak bizleri de bu imana sahip mü’minler eylesin."

Güncel Durum ve Nüfus Dağılımı

Günümüzde, Mala Şex Bekıré Sor ailesi kalabalık bir nüfusa sahiptir. Ağrı (Uzunveli köyünde Şeyh Bekir'in mezarı bulunur), Diyadin, Doğubeyazıt, Erciş, Muş'un Bulanık ilçesi (Kekeli/Kırkgöze köyü) ve İzmir-Menemen'in Asarlık beldesinde ikamet ederler. Aile, saygın bir konumdadır ve Iğdır'da da (örneğin Şeyh Hasan Barbaros gibi şahsiyetlerle) temsil edilir. 1939 doğumlu Şeyh Hasan Barbaros, ailenin Cumhuriyet dönemi liderlerinden biridir; babası Şeyh Mehmet, 1894'te Örtülü köyünde doğmuş ve Alikamerli'ye yerleşmiştir.

Aile, Zilan (Zeylani) Aşireti ile bağlantılı olup, Osmanlı arşivlerinde Seyyid Zeylani'lerle ilgili olaylar kaydedilmiştir. Güncel olarak, sosyal medya platformlarında (örneğin Facebook ve Instagram hesaplarında) aile tarihi paylaşılır.

Sonuç

Mala Şex Bekıré Sor, Kürt aşiret geleneğinde dini liderlik ile toplumsal yapıyı birleştiren bir örnektir. Göçler, çatışmalar ve keramet rivayetleri, ailenin tarihini zenginleştirirken, seyyidlik iddiası mistik bir boyut katar. Bu rivayetler, Osmanlı-İran sınır dinamikleri ve Kürt sözlü tarihinin bir parçasıdır. Ancak, bazı rivayetlerin tarihsel doğruluğu tartışmalıdır ve daha kapsamlı arşiv araştırmalarına ihtiyaç vardır. Aile, günümüzde kültürel mirasını korurken, toplumsal saygınlığını sürdürmektedir.

Kaynakça

• Tan, Altan. Turabidinden Berriyeye. İstanbul: Belge Yayınları, 2011. (Göç rivayetleri için temel kaynak.)
• Taysun, Hasan. Iğdır Sevdası: Hasan Taysun Anıları. Iğdır: Yerel Yayın, 2005. (Keramet hikayeleri ve vasiyet rivayeti.)
• Güven, Nevzat. "Şeyh Bekiri Zor (Karakul Qulé Reş)." Blogspot, 1 Haziran 2018. Erişim: 7 Mart 2026. <https://nevzatguven.blogspot.com/>. (Soy ağacı ve biyografik detaylar.)
• "Şeyh Bekir Zor (k.s.)." Evliyalar.net, 27 Kasım 2021. Erişim: 7 Mart 2026. <https://www.evliyalar.net/seyh-bekir-zor-k-s>. (Evliya tasviri ve kerametler.)
• "Şeyx Bekıré Sor Ailesi." Butun-Asiretler Blogspot. Erişim: 7 Mart 2026. <https://butun-asiretler.blogspot.com/p/seyx-bekre-sor-ailesi.html>. (Tarihsel kökenler ve göçler.)
• "Mala Şeyh Bekir Zor ve Aşiret Yapılanmaları." Facebook: Seyyid Şeyh Bekir Zor, 2020. Erişim: 7 Mart 2026. <https://www.facebook.com/seyyidseyhbekirzor/posts/mala-%C5%9Feyh-bekir-zor-ve-a%C5%9Firet-yap%C4%B1lanmalar%C4%B1-hakk%C4%B1ndazilani-zeylani-a%C4%9Fr%C4%B1-ve-batma/2807792049542100>. (Zilan bağlantısı ve aşiret ilişkileri.)
• Osmanlı Devlet Arşivi Belgeleri (via Facebook: Seyyid Şeyh Bekir Zor, 2021). Erişim: 7 Mart 2026. <https://www.facebook.com/seyyidseyhbekirzor/photos/osmanli-devlet-ar%C5%9Fivinde-zeylani-seyidleri-ile-ilgili-vuku-bulmu%C5%9F-bir-hadise-ola/2624619964525977>. (Arşiv bağlantıları.)

Derleme :Memed Kazım

 

 

 

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Bu Sayfa Bilgilendirme Amaçlıdır