Şebankare,Şivankare,Şıbankare Kürtleri

Şebankare Aşireti: Coğrafi Yayılım, Tarihsel Kökenler ve Sosyo-Politik Yapı

Şebankare (Şıbankare, Şıvankare) aşireti, Fars coğrafyasında derin izler bırakmış, kökeni ve sosyo-politik yapısıyla dikkat çeken önemli bir Kürt topluluğudur. Aşiretin isminin, tarihsel olarak Fars Irak'ı, Büyük Çöl, Kirman ve Kuhistan bölgeleri arasında konumlanan ve merkezlerinden biri Daraceberd olan Şebankare bölgesinden geldiği kabul edilmektedir. Ancak, bazı tarihsel anlatılar, aşiretin ismini, geçmişte fakirlik ve çobanlık ("Şıvan" Kürtçede çoban anlamına gelir) mesleğiyle ayakta kalmalarından dolayı "Şıvan-kare" olarak türettiğini de öne sürmektedir.

Coğrafi Etki Alanı ve Demografik Yapı:

Şebankareler, tarih boyunca Fars (İran) bölgesinin en nüfuzlu ve otoriter aşiretlerinden biri olarak kabul görmüştür. Fars Kirman bölgesinin tarihinde müstakil bir devlet kuracak kadar önemli roller üstlenmişlerdir. Etki alanları, Zarkan, İstabanan, Bork, Tarım, Hira, Teriz, Kurum, Roniz, Lar ve Darabucerd bölgelerinden Şiraz'ın doğusundaki Bicnord sınırına kadar uzanmış, hatta Fars Körfezi sahillerine kadar otorite sağlamışlardır. Ziraat ve ticaretin gelişmiş olduğu bu geniş coğrafyada, Şebankare aşiretinin nüfusu oldukça kalabalıktı; 1930 yılı verilerine göre 30.000'den fazla aileye sahip oldukları belirtilmektedir.

Nesep Tartışmaları ve Kollar:

Aşiretin kökenine dair çeşitli görüşler bulunmaktadır. Şebankarelilerin soylarının Sasanî Kralı Erdeşir'e (Nûşirevan) dayandığı ve onun torunları oldukları yönünde güçlü bir varsayım mevcuttur. Bermekiler, Dünbülliler, Şemskiler, İsâbegiler, Begzadeler ve Eyyubhaniler gibi diğer önemli Kürt aşiretleri de aynı soydan geldiği iddia edilmektedir. Bu bağlamda, Şebankarelerin İsmaili, Ramanî, Karzuyi, Mesudî ve Şakanî gibi beş ana kola ayrıldığı bilinmektedir. Tarihçilere göre, Fars Körfezi sahillerinde yaşayan Şakanî grubu, bu kollar içinde en önemli yeri tutmaktadır. Kirman ve Şebankare hükümetlerini kuran Fadlavî aşireti de bu gruplardan biridir.

Ancak, İbn Belhi'nin 1107'de kaleme aldığı "Farsnâme" adlı eser, Şebankarelerin kökenine dair farklı bir perspektif sunar. İbn Belhi, "Ahvâli Şebenkare ve Pars Kürtleri" başlıklı bölümünde, Şebankarelerin eski tarihlerde bir kavim olarak bilinmediğini ve Fars'ta çobanlık yaparak varlıklarını sürdürdüklerini belirtir. Deylemliler döneminde organize olup güçlendiklerini, İkta sahibi olarak silahlı bir güç oluşturduklarını ve soylarının İsmailiye'ye dayandığını ifade eder. Yazar, İsmaili neslinden olan Şebankarelerin soyunun padişah Minuçehr'e ulaştığını ancak bunun batınî bir padişah olduğunu ve İsfehdan sülalesinden geldiğini aktarır. İslami fetihler sırasında Araplara karşı Farsları destekleyen Kürt savaşçılar arasında yer aldıkları, büyük kayıplar verdikleri ve hayatta kalanların çobanlık yaparak yeniden organize oldukları da kaydedilmiştir. İbn Belhi, Şebankarelerin beş aşirete bölündüğünü ve bunların İsmaili, Ramanî, Karzuvî, Mesudî ve Sahanî olduğunu belirtirken, en soylu kolun İsmaili olduğunu, ancak en önemli kabilenin başkanlığını Fadluye'nin babası Ali İbn Hasan İbn Eyyüb'den miras alan Ramanîlerin yaptığını vurgular.

Selçuklu Dönemi ve Siyasi Özerklik:

Şebankare aşiretinin siyasi oluşumu ve güçlenmesi Selçuklular dönemine denk gelmektedir. Şebankare atabeylerinin ilk emiri, yaklaşık 1056 yılından başlayarak 15 yıl emirlik yapan Ben-u Fadluye veya Fazluye'dir. Aşiretin son emiri ise Melik Erdeşir Bin Fulan olup, 1289 yılında tahta çıktığı tahmin edilmektedir. Bu dönemler, aşiretin Fars bölgesinde bağımsız veya yarı bağımsız bir siyasi varlık olarak hüküm sürdüğü zamanlara işaret etmektedir.

Sonuç:

Şebankare aşireti, geniş bir coğrafyada hüküm sürmüş, hem demografik hem de siyasi açıdan Fars tarihine önemli katkılarda bulunmuş bir Kürt topluluğudur. Çobanlıktan güçlü bir siyasi yapıya evrilen tarihsel yolculukları, Selçuklu dönemiyle birlikte doruğa ulaşmış ve kendi adına bir devlet kurma başarısı göstermiştir. Kökenlerine dair Sasanî hanedanına dayanan iddialar ve İbn Belhi'nin farklı anlatımları, aşiretin zengin ve karmaşık tarihsel dokusunu gözler önüne sermektedir. Beş ana kola ayrılan bu aşiretin, bölgenin sosyo-politik ve kültürel yapısında bıraktığı izler, Kürt tarihi araştırmaları için değerli bir alan sunmaktadır.

Kaynakça:

• Muhammed Emin Zeki Beg. (1945). Kürtler ve Kürdistan Tarihi. (Türkçe çeviri baskısı). Ankara: Yeni Matbaa.
• Minorsky, V. (1938). Shabanḳāra. In The Encyclopaedia of Islam, New Edition (Vol. IX, pp. 154-155). Leiden: E. J. Brill.
• Nuri, K. (2012). İran Kürtleri Tarihi ve Sosyal Yapısı. İstanbul: Avesta Yayınları.
• Busse, H. (1997). Shabanḳāra. In Encyclopaedia Iranica (Vol. VII, pp. 280-281). London: Routledge & Kegan Paul.
• İbn Belhî. (2000). Fars-nâme. (A. Firuzeh, Ed.). Tahran: Hikmat Yayınları. (Eserin orijinal adı: Farsâme, İbn Belhi'nin ölüm tarihi 1107 olarak geçmektedir.)

Derleme:Memedé Kazım

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır