OSMANLI İMPARATORLUĞU

Osmanlı İmparatorluğu (1299-1922)

Osmanlı İmparatorluğu, Oğuzların Bozok koluna mensup Kayı boyundan gelen Osman Gazi tarafından 1299 yılında kurulmuştur. Osman Gazi, Anadolu Selçuklu Devleti’nin uç beyi olarak Söğüt ve Domaniç civarında kendisine tahsis edilen bölgede, Selçuklu sultanı III. Alaeddin Keykubad’ın İlhanlılar tarafından İran’a götürülmesiyle oluşan otorite boşluğundan yararlanarak bağımsızlığını ilan etmiştir.

Devlet, kuruluşundan itibaren hızla büyümüş; Yıldırım Bayezid’in 1402 Ankara Savaşı’nda Timur’a esir düşmesiyle Fetret Devri’ne (1402-1413) girmiş, 11 yıl süren taht kavgalarından sonra Çelebi Mehmet devleti toparlayarak ikinci kurucu olarak kabul edilmiştir.

Fatih Sultan Mehmet, 1453’te İstanbul’u fethederek Doğu Roma İmparatorluğu’nu sona erdirmiş; bu zafer bazı tarihçilere göre Orta Çağ’ın bitişi ve Yeni Çağ’ın başlangıcı olarak kabul edilmiştir. Bu fetihle birlikte devlet resmen imparatorluk statüsüne yükselmiştir.

Kuruluş ve Yükseliş Dönemi

Osman Bey (1299-1326)

• Bağımsızlık ilan edildi (1299)
• 1302 Koyunhisar Savaşı kazanıldı
• Bursa kuşatıldı (1313-1326)

Orhan Bey (1326-1362)

• Bursa fethedilerek başkent yapıldı
• Karesioğulları ortadan kaldırıldı (Osmanlı’nın ilk ilhak ettiği beylik)
• 1353’te Rumeli’ye geçildi
• Yaya ve Müsellem orduları kuruldu
• İlk medrese İznik’te açıldı
• Divan örgütü kuruldu

I. Murat (1362-1389)

• Sazlıdere Savaşı kazanıldı, Edirne fethedildi ve başkent yapıldı (1363)
• Sırpsındığı (1364) ve Çirmen (1371) zaferleri
• 1389 I. Kosova Savaşı kazanıldı (ilk defa top kullanıldı)
• Yeniçeri Ocağı, tımar sistemi ve Rumeli Beylerbeyliği kuruldu

I. Bayezid (Yıldırım) (1389-1402)

• Anadolu beylikleri üzerine gidilerek siyasi birlik sağlandı
• İstanbul kuşatıldı (alınamadı)
• 1396 Niğbolu Zaferi
• 1402 Ankara Savaşı’nda Timur’a yenildi; Fetret Devri başladı

Fetret Devri (1402-1413)

• Taht kavgaları yaşandı
• Çelebi Mehmet, devleti az zararla toparlayarak ikinci kurucu kabul edildi
• Başlıca sebepler: Avrupa’nın Yüz Yıl Savaşları’nda olması, yeni beyliklerin güçlenememesi, tımar sistemi, ahilik ve tarikatların olumlu etkileri

Çelebi Mehmet (1413-1421)

• Düzmece Mustafa ve Şeyh Bedreddin isyanları bastırıldı

II. Murat (1421-1451)

• Şehzade Mustafa olayı bastırıldı
• Edirne-Segedin Antlaşması (1444) imzalandı, ancak Macarlar antlaşmayı ihlal etti
• Varna (1444) ve II. Kosova (1448) zaferleri
• Balkanlarda ilk toprak kaybı yaşandı

Yükselme Dönemi

Fatih Sultan Mehmet (1451-1481)

• 1453 İstanbul’un fethi
• Trabzon Pontus Rum İmparatorluğu yıkıldı
• Karamanoğulları ortadan kaldırıldı
• Eflak tamamen, Boğdan vergiye bağlandı
• Bosna-Hersek, Sırbistan, Arnavutluk ve Mora ele geçirildi
• Kırım fethedilerek Karadeniz Türk gölü haline getirildi
• 1473-1479 Osmanlı-Venedik Savaşları
• 1479’da Venedik’e ticari ayrıcalık verildi (kapitülasyon)
• Cülus bahşişi ilk defa verildi
• Kanunname-i Âl-i Osman yazılı hale getirildi
• Sahn-ı Seman medresesi, Topkapı Sarayı, Enderun Mektebi açıldı
• Kaptan-ı Deryalık ve Şeyhülislamlık makamları oluşturuldu
• Rumeli Hisarı yaptırıldı

II. Bayezid (1481-1512)

• Cem Sultan isyanı
• 1485-1491 Osmanlı-Memlük Savaşları
• 1498-1502 Osmanlı-Venedik Savaşları
• 1511 Şahkulu İsyanı

Yavuz Sultan Selim (1512-1520)

• 1514 Çaldıran Zaferi
• 1515 Turnadağ Savaşı ile Dulkadiroğulları ortadan kaldırıldı
• 1516-1517 Mısır Seferi (Mercidabık ve Ridaniye zaferleri)
  • Baharat yolu ele geçirildi
  • Halifelik Osmanlı’ya geçti
  • Kutsal emanetler İstanbul’a getirildi
  • Suriye, Lübnan, Mısır ve Filistin alındı
• 1519 Yozgatlı Celal Ayaklanması bastırıldı

Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566)

• Baba Zünnun ve Kalender Çelebi isyanları bastırıldı
• 1521 Belgrad, 1526 Mohaç Zaferi
• 1533 İstanbul Antlaşması (Avusturya ile)
• 1535 Fransa’ya geçici kapitülasyonlar
• 1565 Amasya Antlaşması (İran ile ilk antlaşma)
• 1522 Rodos, 1538 Preveze Deniz Zaferi
• 1534 Cezayir, 1551 Trablusgarp fethedildi
• Barbaros Hayreddin Paşa ve Piri Reis’in Kitab-ı Bahriye’si

Sokullular Dönemi

• II. Selim (1566-1574): Sakız, Kıbrıs fethedildi; İnebahtı yenilgisi
• III. Murat (1574-1595): 1578 Portekiz bozguna uğratıldı; 1590 Ferhat Paşa Antlaşması ile doğuda en geniş sınırlara ulaşıldı
• Sokullu Mehmet Paşa’nın ölümüyle duraklama başladı

Duraklama ve Gerileme Dönemi

III. Mehmet (1595-1603)

• 1596 Haçova Zaferi (Batı’da son zafer)

I. Ahmet (1603-1617)

• 1606 Zitvatorok Antlaşması (Avusturya ile eşitlik kabul edildi)

II. Osman (Genç Osman) (1618-1622)

• Yeniçeri’yi kaldırmak istedi; öldürüldü

IV. Murat (1623-1640)

• 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması (Türk-İran sınırı bugünkü halini aldı)

IV. Mehmet (1648-1687)

• Köprülüler dönemiyle toparlanma
• 1669 Girit alındı
• 1672 Bucaş Antlaşması (en geniş sınırlar)
• 1683 Viyana kuşatması bozgunuyla gerileme başladı

II. Mustafa (1695-1703)

• 1699 Karlofça Antlaşması (büyük toprak kayıpları)

Lale Devri (1718-1730)

• 1711 Prut Zaferi
• 1720’de ilk matbaa (İbrahim Müteferrika)
• 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona erdi

I. Mahmut (1730-1754)

• 1739 Belgrad Antlaşması (son kazançlı antlaşma)

III. Mustafa (1757-1774)

• 1770 Ruslar Osmanlı donanmasını yaktı

I. Abdülhamit (1774-1789)

• 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması (Kırım bağımsızlığı)
• 1792 Yaş Antlaşması (Kırım Rusya’ya verildi)

Dağılma Dönemi

III. Selim (1789-1807)

• Nizam-ı Cedid Ordusu ve Irad-ı Cedid Hazinesi kuruldu
• 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahttan indirildi

II. Mahmut (1808-1839)

• 1808 Sened-i İttifak
• 1826 Vaka-i Hayriye (Yeniçeri Ocağı kaldırıldı)
• Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu
• İlk zorunlu ilköğretim, Tıbbiye, posta örgütü, fes zorunluluğu getirildi
• Takvim-i Vakayi (ilk resmi gazete)

Abdülmecid (1839-1861)

• 1839 Tanzimat Fermanı (eşitlik, kanun üstünlüğü)
• 1856 Islahat Fermanı
• 1853-1856 Kırım Savaşı
• 1856 Paris Antlaşması (Karadeniz silahsızlandırıldı)

Abdülaziz (1861-1876)

• Süveyş Kanalı açıldı
• Dış borçlanma yaygınlaştı
• 1876’da tahttan indirildi

II. Abdülhamit (1876-1909)

• 1876 I. Meşrutiyet ilan edildi
• 1877-1878 93 Harbi ve Berlin Antlaşması
• 1881 Duyun-u Umumiye kuruldu
• 1908 II. Meşrutiyet ilan edildi
• 1909 31 Mart Vakası ile tahttan indirildi

V. Mehmet Reşad (1909-1918)

• 1911-1912 Trablusgarp Savaşı
• 1912-1913 Balkan Savaşları
• 1914-1918 I. Dünya Savaşı

VI. Mehmet Vahdettin (1918-1922)

• 1918 Mondros Mütarekesi
• 1920 Sevr Antlaşması
• 1922 Saltanatın kaldırılması ile imparatorluk sona erdi

Sonuç

Osmanlı İmparatorluğu, 623 yıl süren tarihinde üç kıtaya yayılmış, İslam dünyasının liderliğini üstlenmiş ve çok uluslu bir yapıya sahip olmuştur. Kuruluş ve yükseliş dönemlerinde askeri ve idari başarılarıyla zirveye ulaşmış; duraklama ve gerileme dönemlerinde ise iç isyanlar, milliyetçilik hareketleri ve Avrupa’nın teknolojik üstünlüğü nedeniyle toprak kaybetmiştir. I. Dünya Savaşı’nın yenilgisiyle dağılmış ve 1922’de resmen sona ermiştir.

Kaynakça

• İnalcık, Halil. (1995). Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. İstanbul: Eren Yayıncılık.
• Shaw, Stanford J. (1983). Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye. İstanbul: E Yayınları.
• İnalcık, Halil. (2000). Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet. İstanbul: Eren Yayıncılık.
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. (1988). Osmanlı Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Ortaylı, İlber. (2008). Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek. İstanbul: Timaş Yayınları.