OSMANLI DÖNEMİNDE DEVLETE HİZMET EDEN ÜNLÜ KÜRT DİPLOMAT , VALİ VE BÜYÜK ŞAHSİYETLER

Osmanlı Döneminde Kürt Kökenli Önemli Devlet Adamları, Paşalar ve Âlimler: Tarihsel Bir Kesit

Tarih boyunca Kürtler, bağımsız bir ulus-devlet kurma fırsatını sınırlı ölçüde elde etmiş olsalar da, Osmanlı İmparatorluğu öncesi (Selçuklu, Eyyûbî gibi dönemler) ve Osmanlı döneminde yüksek idarî, askerî ve ilmî makamlarda önemli roller üstlenmişlerdir. Özellikle Osmanlı'nın kuruluşundan Tanzimat'a kadar uzanan süreçte, Kürt asıllı vezirler, valiler, sadrazamlar, kumandanlar ve âlimler devletin yönetiminde etkili olmuşlardır. Bu durum, Kürt emirliklerinin (Botan, Soran, Baban, Hakkâri vb.) Osmanlı'ya bağlılıkları ve seferlerdeki katkılarıyla pekişmiştir.

Kullanıcı metninde "Bilinmeyen Diyarbekir" sitesine atıfla sunulan liste, Osmanlı arşivleri (Sicil-i Osmânî), Mehmed Süreyya'nın eserleri ve diğer kaynaklardan derlenmiş bir kesittir. Aşağıda bu isimleri akademik disiplinle düzenliyor, doğrulanan bilgileri ekliyor ve bazı düzeltmelerle (tarih hataları, isim varyasyonları) sunuyorum. Liste alfabetik ve kronolojik unsurlarla yapılandırılmıştır.

Erken Dönem (Osmanlı Kuruluşu ve Yükselişi)

• Tâcüddîn Kürdî (Taceddin-i Kurdî): Orhan Gazi döneminde yaşamış büyük âlim. İznik Medresesi'nin (1330'larda kurulan ilk Osmanlı medresesi) müderrislerinden biri. Akli ve naklî ilimlerde uzmanlaşmış; Çandarlı Halil Paşa ve Şeyh Edebali'nin kayınpederi olarak anılır. Orhan Gazi'ye sadrazamlık yaptığı rivayet edilir (kaynaklarda tartışmalıdır). Mezarı muhtemelen Bursa'dadır. Osmanlı ilim geleneğinin erken Kürt kökenli temsilcilerindendir.
• Malazgirt Savaşı (1071) Katkısı: Mısırlı tarihçi Rüvâdarî'nin ed-Dürretü'l-Mudiyye adlı eserinde, Alparslan'a 10.000 Kürt savaşçının (Mervanoğulları Emirliği'nden gönüllüler) katıldığı belirtilir. Bu, Kürtlerin Selçuklu fetihlerindeki erken rolünü gösterir.

16.-17. Yüzyıl Kürt Emirleri ve Paşaları

• Bedirhan Bey (Bedirxan Beg, 1803-1868): Botan (Cizre) Emirliği'nin son güçlü hükümdarı. Azizan ailesinden. Osmanlı'ya bağlılık gösterse de özerkliğini koruma çabaları nedeniyle 1847'de yenilgiye uğramış ve sürgüne gönderilmiştir. Nasturi olayları (1843-1846) tartışmalıdır.
• Haydar Bey (Zırkî ailesinden): Tercil emiri. Kanunî Sultan Süleyman döneminde babasının yerine geçmiş; Şirvan, Gürcistan ve Van seferlerine katılmış; Çaldıran Savaşı'nda (1514) rol oynamıştır.
• Saruhan Bey: Sason emiri. II. Selim tarafından atanmış; 1578'de Çaldıran'da şehit düşmüştür.
• Şems Bey (Kürdi Şems Bey): İtaki emiri. Çaldıran sonrası Osmanlı himayesine girmiş; Tercil Kalesi'ni ele geçirmiştir.
• Emire Paşa: 1583'te Osmanlı himayesine girmiş; Musul, Şehrizor, Erbil ve Marağa bölgeleri verilmiştir.

18.-19. Yüzyıl Paşalar ve Valiler

• Timur Paşa: Şehrizor muhafızı; 1782'de Erzurum valisi, sonra Musul ve Kerman valisi. 1790'da vefat etmiştir (Sicil-i Osmânî).
• Abdülhamit Paşa (Vanlı): Van valisi (1880'ler); 1885'te vefat etmiştir.
• Abdullah Paşa (Boynu Eğri): Enderun'da yetişmiş; Kıbrıs, Diyarbakır, Halep valilikleri; 1747'de sadrazam olmuş; 1760'ta vefat etmiştir.
• Abdurrahman Paşa el-Yusuf: Şam olaylarında (1860) Hristiyanları korumuş; "Prensler Prensi" unvanı almış; Hac emiri, Meclis-i Ayan üyesi.
• İbrahim Paşa: Diyarbakır, Bağdat valilikleri; vezir rütbesi.
• Muhammed Paşa el-Vanî: Bosna, Selanik, Rumeli valilikleri.
• Mustafa Zihni Paşa: Mithat Paşa'nın yaveri; Adana, Hicaz valilikleri.
• Müşir İsmail Hakkı Paşa: Bitlisli; mareşal rütbesi; Doğu Ordu komutanı.

20. Yüzyıl Başları ve Modern Dönem

• Mehmed Emin Zeki Bey (Muhammed Zeki Emin Beg, 1880-1948): Süleymaniye doğumlu Osmanlı kurmay subayı. Harp Akademisi'ni birincilikle bitirmiş; Çanakkale, Filistin, Kafkas cephelerinde savaşmış. 1923'te Irak'a geçmiş; Harp Okulu'nda ders vermiş; İskân, Ulaştırma, Eğitim, Milli Savunma, Ekonomi bakanlıkları yapmış. Kürt tarihi üzerine öncü eserler: Xulasayekî Tarîxî Kurd û Kurdistan, Meşahir-ül Ekrad (2 cilt), Tarix-i Süleymaniye. Osmanlı Harp Tarihi Dairesi'nde çalışmış; arşivleri incelemiştir. 1948'de Süleymaniye'de vefat etmiştir.

Genel Değerlendirme

Kürtler, Osmanlı'da sadık unsurlar olarak görülmüş; seferlerde (Çaldıran, İran savaşları) kritik destek sağlamışlardır. Bedirhan Bey gibi özerklik mücadeleleri olsa da, birçok Kürt paşa (Sadrazam Abdullah Paşa, valiler Timur Paşa, Abdurrahman Paşa) yüksek makamlara ulaşmıştır. Bu katılım, imparatorluğun çok-etnikli yapısını yansıtır. Ancak 19. yüzyıl sonlarında milliyetçilik akımlarıyla gerilimler artmıştır.

Kaynakça

1. Mehmed Süreyya, Sicil-i Osmânî (Osmanlı devlet adamları biyografileri).
2. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mehmed Emin Zeki Bey", "Bedirhan Bey" maddeleri.
3. Vikipedi, "Mehmed Emin Zeki", "Bedirhan Bey", "Osmanlı Kürtleri" kategorisi.
4. Ahmet Özel, "Mehmed Emin Zeki Bey" (TDV İslâm Ansiklopedisi).
5. Faik Bulut, "Osmanlı Subayı Mehmed Emin Zeki Beg" (Independent Türkçe).
6. Şeref Han Bitlisî, Şerefname (Kürt emirlikleri tarihi).
7. Vural Genç, İdris-i Bitlisî ve ilgili Osmanlı-Kürt ilişkileri çalışmaları.

Bu liste kapsamlı bir kesittir; Osmanlı arşivlerinde yüzlerce Kürt asıllı isim daha vardır