NUSEYRİ, NUSYERİ AŞİRETİ

 

         Nusayrîler (Arap Alevileri): Tarihî Kökenleri, Göçleri, Yerleşimleri ve İnanç Yapısı

Nusayrîler (ya da günümüzde yaygın olarak Arap Alevileri olarak adlandırılan topluluk), Suriye'nin Lazkiye (Latakya) bölgesi, Türkiye'nin Hatay, Adana ve Mersin (Çukurova) civarı ile Lübnan'ın kuzey kesimlerinde yoğunlaşan etno-dini bir gruptur. Bu topluluk, Suriye'de nüfusun yaklaşık %11-13'ünü oluştururken, Hatay ve Çukurova'da önemli bir azınlık teşkil eder. Nusayrî ismi, tarih boyunca tartışmalı olmuş; bazı kaynaklar bu adı Lazkiye yakınlarındaki Nusayriye (Cebel-i Nusayriye) dağlarına bağlarken, akademik görüşlerin büyük çoğunluğu ismin kurucusu Muhammed bin Nusayr en-Nemîrî'ye (ö. 270/883-884) nisbet edildiğini kabul eder. Bu görüş, klasik Şiî kaynaklarında (Nevbahtî, Eş'arî) ve Nusayrîlerin kutsal metni Kitâbü’l-Mecmûʿ’da geçen ifadelerle desteklenir. Nusayrîlik, IX. yüzyılda Irak'ın Basra ve Kûfe-Sâmerrâ bölgelerinde ortaya çıkan, Şiî kökenli bâtınî bir fırka olarak tanımlanır; ancak zamanla İran, Mezopotamya ve eski Suriye dinlerinden (Sâbiîlik, Hıristiyanlık unsurları) etkilenerek senkretik bir yapı kazanmıştır.

Nusayrîliğin kuruluşu, onuncu imam Ali en-Nakî (ö. 254/868) ve on birinci imam Hasan el-Askerî (ö. 260/873) dönemlerine dayanır. Kurucusu Muhammed bin Nusayr en-Nemîrî, Benî Nemîr kabilesine mensup olup, imamların "bâb"ı (kapısı) olduğunu iddia etmiş; Ali en-Nakî'nin ilâhlığını, kendisinin peygamberliğini ve tenâsüh (reenkarnasyon) gibi görüşleri savunmuştur. Şiî kaynakları, onun aşırı fikirleri nedeniyle reddedildiğini kaydeder. Nusayrîlik, İbn Nusayr'dan sonra Muhammed b. Cündeb, Abdullah b. Muhammed el-Cünbülânî ve özellikle Hüseyin b. Hamdan el-Hasîbî (ö. 346/957 veya 358/968) tarafından sistemleştirilmiştir. Hasîbî, fırkanın ikinci kurucusu sayılır; faaliyetlerini Halep ve Lazkiye'ye taşıyarak Nusayrîliği Suriye sahil dağlarında kökleştirmiştir. Daha sonra Muhammed b. Ali el-Cillî ve Meymûn et-Taberânî (ö. V./XI. yüzyıl) ile inanç esasları son biçimini almıştır.

Nusayrîler, tarih boyunca baskı ve dışlanma nedeniyle takiyye (gizlilik) prensibini benimsemiş; bu, inançlarını dışa kapalı tutmalarına ve kapalı cemaat yapısına yol açmıştır. Ortaçağ'da Hamdanîler, Fatımîler ve Haçlılar dönemlerinde Halep ve Lazkiye arasında göçler yaşamış; Osmanlı döneminde ise dağlık bölgelerde (Cebel-i Nusayriye) izole olmuşlardır. Osmanlı arşivlerinde "Nusayrî" veya "Fellah" (çiftçi) olarak anılan topluluk, sıklıkla "rafızî" veya "heterodoks" olarak nitelendirilmiş; Yavuz Sultan Selim (1516) ve II. Abdülhamid dönemlerinde Sünnileştirme çabaları görülmüştür. Fransız Mandası (1920-1936) sırasında "Alawite Devleti" kurulmuş; bu dönemde "Alevi" adı resmi olarak teşvik edilmiş ve Nusayrî terimi terk edilmeye başlanmıştır. Günümüzde Suriye'de siyasi güç elde etmeleri (Hafız Esad ve Baas rejimi), topluluğun tarihî marjinal konumundan modern iktidar merkezine geçişini simgeler. Türkiye'de Hatay'ın 1939'da Türkiye'ye katılmasıyla entegrasyon süreci başlamış; ancak kimlik tartışmaları devam etmiştir.

Nusayrîler kendi aralarında inanç kurallarına göre alt gruplara ayrılır: Haydariyye (Haydariler), Şemsiyye-Şimaliyye (Şimaliler), Kelâziyye-Kameriyye (Kelaziler) ve Gaybiyye. 1916'da Paris'te yayımlanan Mustakbel dergisinde Şimaliler (Hatay bölgesi) ve Kelaziler (Lazkiye dağları) olarak ikiye ayrıldıkları belirtilir. 1966 Arafan gazetesinde ise Ceblaniyye, Mahosiyye ve Mürşidiyye şeklinde üç kısım kaydedilmiştir. Bu ayrılıklar, tarihî liderlik mücadeleleri ve coğrafi dağılımdan kaynaklanır.

Nusayrî inançları, bâtınî tevil (zâhirî anlamı aşan yorum) üzerine kuruludur; temelinde Hz. Ali'nin ulûhiyeti (ilahlaştırılması) yer alır. Ali, "mâna" (öz) olarak görülür; Muhammed "hicâb" (örtü/perde), Selmân el-Fârisî "bâb" (kapı) olarak tanımlanır. Bu üçlü (Ayn-Mîm-Sîn), fırkanın şehâdetinde yer alır: "Ali'den başka ilâh, Muhammed'den başka hicâb, Selmân'dan başka bâb yoktur." Tenâsüh (reenkarnasyon), ruhun ölümden sonra başka bedenlere geçtiği inancı, fırkanın en belirgin özelliklerindendir; iyi ameller yıldızlara, kötü ameller hayvanlara veya bitkilere dönüşüme yol açar. Haram-helâl ayrımı bâtınî yorumlanır; içki (şarap) mukaddes sayılır ve ayinlerde kullanılır. Beş vakit namaz, Ali, Hasan, Hüseyin, Fâtıma ve Muhsin gibi isimlerle sembolize edilir. Hz. Ali'yi öldüren İbn Mülcem'e saygı gösterilir; çünkü onunla "lâhût" (ilahî) "nâsût"tan (insanî) kurtulmuştur. Nusayrîler, Kur'an'ı kabul eder ancak te'vil eder; Kitâbü’l-Mecmûʿ (on altı sûre) kutsal metinlerindendir.

Bayramları çeşitlidir ve senkretik unsurlar taşır:

• Ğadir Bayramı (Zilhicce 18): En önemli bayram; Hz. Peygamber'in Hz. Ali'ye velâyet verdiği gün olarak kutlanır.
• Nevruz (Baharın ilk haftası): Fars kökenli; Cemşid'in tahta çıkışıyla ilişkilendirilir; ateş etrafında dönülür.
• Mihrican: Nevruz'dan 167 gün sonra; kış hazırlığı bayramı.
• Aşure: Kerbela olayı anılır; ancak Hz. Hüseyin'in ölmediğine, göğe kaldırıldığına inanılır.
• Yatak (Firaş) Bayramı: Hz. Ali'nin Peygamber'in yatağına yattığı gece.
• Diğerleri: Oruç Bayramı, Kurban Bayramı (Müslümanlarla ortak), İsa'nın doğumu (Hıristiyan etkisi).

Nusayrîler, tarih boyunca göçlerle (Şengal Dağları'ndan Lazkiye'ye, oradan Hatay ve Çukurova'ya) yayılmış; Osmanlı iskân politikaları ve Fransız mandası döneminde yerleşikleşmiştir. Günümüzde Suriye'de siyasi egemenlik, Türkiye'de ise entegrasyon ve kimlik koruma mücadelesi içindedirler.

Sonuç olarak, Nusayrîlik Şiî kökenli bâtınî bir fırka olarak, tarihî baskılar nedeniyle gizliliğe dayalı bir yapı geliştirmiş; ancak modern dönemde açılımlar yaşamıştır. İnançları, İslamî unsurlarla eski dinlerden etkilenmiş karma bir sistemdir; bu durum, hem akademik tartışmalara hem de toplumsal algılara yol açmıştır.

Kaynakça

• TDV İslâm Ansiklopedisi. (t.y.). "Nusayrîlik". Erişim tarihi: 8 Mart 2026.
• Bulut, H. İ. (2012). "Tarih, İnanç, Kültür ve Dini Ritüelleriyle Nusayrilik". ORMER Sakarya Üniversitesi.
• Batur, M. R. (2013). "Nusayrîliğin Teşekkülü ve İnanç Esasları". İnsan & Toplum.
• Türk, H. (2018). "Nusayriliğin Tarihi Kökeni ve Gelişmesi". ABKED.
• Wikipedia. (t.y.). "Muhammed bin Nusayr". Erişim tarihi: 8 Mart 2026.
• Winter, S. (2016). A History of the 'Alawis: From Medieval Aleppo to the Turkish Republic. Princeton University Press.
• et-Tavil, M. E. G. (1924/2015). Arap Alevileri Tarihi. Karahan Kitabevi (çeviri).
• Üzüm, İ. (2007). "Nusayrîlik". TDV İslâm Ansiklopedisi.
• Sinanoğlu, A. (t.y.). Nusayrîlerin İnanç Dünyası ve Kutsal Kitabı.
• Aslan, C. (2005). Fellahlar’ın Sosyolojisi: Arapuşakları, Nusayriler. Karahan Kitabevi.