MEMÊ ALAN DESTANI

Memê Alan Destanı

Giriş

Yaklaşık 2500 yıllık bir geçmişe sahip olduğu kabul edilen Memê Alan yapıtı, bir halk masalı olarak doğmuş ve Kürt sözlü edebiyatının en önemli örneklerinden biri haline gelmiştir. Kürtlerin tarih boyunca kayıt altına alınamayan tarihsel yaşantısı, edebiyatı, folkloru ve kültürel varlıkları, günümüze resmi belgelerle değil; dengbêj geleneği ve çirokvan (hikâye anlatıcıları) sayesinde taşınabilmiştir. Şerefhan ve Ehmedê Xanî dışında bu konuda doyurucu yazılı kaynakların azlığı, sözlü kültürün önemini daha da artırmaktadır.

Masaldan Destana Dönüşüm

Memê Alan, başlangıçta bir halk masalı olarak ortaya çıkmış, ancak karakterlerin belirli bir zaman ve mekâna oturtulmasıyla destan türüne yaklaşmıştır. Bu masaldan esinlenen Ehmedê Xanî, ünlü eseri Mem û Zîn’i kaleme almış ve Memê Alan masalını edebi bir yapıt olarak yeniden doğurmuştur. Xanî’den sonra gelen dengbêjler de bu anlatımı sürdürmüş, böylece masal destansı bir kimlik kazanmıştır.

Konu ve Mitolojik Unsurlar

Destan, bir aşk öyküsünü işler ve Doğu anlatılarında sıkça görüldüğü gibi trajik bir sona ulaşır. Memê Alan’ın denizden yakaladığı olağanüstü hızlı Bozê Rewan (Rahwan yürüyüşlü Kır At), Antik Yunan mitolojisindeki Pegasus kadar mitolojik bir figürdür. Masalın ana ekseni, Memê Alan ile Zîna Zêdan arasındaki aşk ve bu aşk etrafında gelişen olaylardır. Peri kızlarının Zîna’yı Memê Alan’ın sarayına getirmesiyle başlayan hikâye, Mem’in onu bulmak için çıktığı yolculuk ve trajik sonlarıyla tamamlanır.

Toplumsal ve Kültürel Yansımalar

Masal, Kürtlerin toplumsal yaşamını, siyasal-ekonomik yapısını ve örf-adetlerini yansıtır. Kürt toplumunun mir, tüccar, asker ve halk olmak üzere dört kesime ayrıldığı; misafirperverlik, sözünün eri olma, evine sığınana değer verme, vatanseverlik, namus kavramı ve yas törenleri gibi kültürel unsurlar anlatıda önemli bir yer tutar.

Karakterler

• Zîna Zêdan: Mir Ezin’in kız kardeşi. Geleneklere bağlı, kibirli ve hoşgörüsüz bir kişilik olarak tasvir edilir.
• Hesen (Çeko, Qeretajdin): Mir Ezin’in amcazadesi. Cesur, yurtsever, dürüst ve fedakâr bir kahramandır.
• Mir Ezin: Cizre Miri. Bencil, korkak ve iradesiz bir kişilik olarak betimlenir.
• Bekoyê Awan: Kurnaz, yalancı ve fesat bir karakterdir. Evrensel kötülüğün simgesi olarak görülür.

Sonuç

Mem, Zîn’e kavuşamayınca hasretine dayanamayarak ölür; Zîn ise Mem’in mezarı başında can verir. Böylece destan, aşkın ve ideallerin uğruna ölümü seçen kahramanların trajik hikâyesi olarak Kürt sözlü edebiyatında ölümsüzleşir.

Kaynakça (Örnek)

• Xanî, Ehmedê. Mem û Zîn. (Çeşitli baskılar, İstanbul: Avesta Yayınları).
• Hassanpour, A. (1992). Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985. San Francisco: Mellen Research University Press.
• Izady, M. R. (1992). The Kurds: A Concise Handbook. Washington: Taylor & Francis.
• Tezel, B. (2005). Kürt Halk Edebiyatında Destan ve Masal. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Van Bruinessen, M. (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books.