MELİKAN BEYLERİ

Mirdesî / Melikî / Melikan (Hasankeyf Beyleri) Aşireti ve Beyliği: Kökenleri, Tarihî Gelişimi ve Dağılımı

Melikî (Melikan, Mirdesî, Mel’a Melikan) ailesi, Hasankeyf Beyliği olarak bilinen ve Güneydoğu Anadolu'nun tarihî mirasını taşıyan köklü bir Kürt bey ailesidir. Aile, özellikle Hasankeyf, Savur, Siirt, Beşiri, Erzen ve Kefertor kaleleri çevresinde egemenlik kurmuş; Artuklu, Eyyûbî, Moğol, Akkoyunlu, Safevî ve Osmanlı dönemlerinde bölgenin siyasi ve kültürel yapısında önemli rol oynamıştır. Aile, Eyyûbî hanedanının bir kolu olarak kabul edilir ve Revadî (Revadiye / Zevadiye) aşiretine mensuptur.

Köken ve Eyyûbî Bağlantısı

Melikî ailesinin kökeni, Eyyûbî Devleti’nin (1171–1250) yıkılışından sonra ortaya çıkar. Eyyûbî hükümdarlarından birinin şahzadesi olan Emir Muhammed, 1251 yılında Suriye’nin Hama şehrinde saklandığı yerden çıkmış; tutunamayınca Mardin’e sığınmıştır. Dönemin Mardin Artuklu meliki Melik Said (Melik Ahmed’in oğlu, Kutbuddin İlgazi’nin torunu, Necmeddin Alp’in torunu, Husameddin Timurtaş’ın amcası oğlu), Emir Muhammed’i tanımış ve ona büyük hürmet göstermiştir. Şerefname’ye göre Melik Said, Emir Muhammed’i sadece Savur kazasına hükümdar olarak atamış; ancak Emir Muhammed daha sonra Hasankeyf’e gelerek aşiretlerin içine karışmış, evlenmiş ve dehası, ahlakı ve kararlarıyla tüm aşiretlerin sevgisini kazanmıştır.

Emir Muhammed’in hangi Eyyûbî melikinin oğlu olduğu konusunda kaynaklarda netlik yoktur. Abdusselam Efendi (Mardin Tarihi) ve Şeref Han (Şerefname) bu konuda ayrıntı vermez. Ancak Mahmut Şakir’e göre Emir Muhammed, Muzaffer Gazi’nin oğludur; Muzaffer Gazi ise El-Adil Seyfeddin Muhammed’in oğludur. El-Adil Seyfeddin Muhammed, Selahaddin Eyyûbî’nin kardeşi Necmeddin Eyyûb’un oğludur; Necmeddin Eyyûb da Şadi’nin oğludur.

Eyyûbîler, Revadî aşiretine mensuptur. Revadîler, tarihî olarak Duvin (bugünkü Ermenistan civarı) bölgesinde yaşamış; daha sonra Tikrit’e göç etmiştir. İbnü’l-Ezrak’ın Tarih-i Farikî eserini şerheden Abdullatif Avz’ın dipnotunda Kürtlerin Emevî soyundan geldiği iddiası yer alır; ancak bu, Arap kavmiyetçiliğinin bir ürünü olarak değerlendirilir. Üstad Muhammed es-Salabi (Selahaddin Eyyûbî) ve İbnü’l-Esir gibi çağdaş tarihçiler, Eyyûbîlerin Revadî aşiretinden Kürt kökenli olduğunu vurgular.

Hasankeyf Beyliği’nin Kuruluşu ve Destekleyen Aşiretler

Emir Muhammed, Hasankeyf’te bağımsızlığını ilan etmiş; bu hareketi şu aşiretler desteklemiştir:

1. Aştî aşireti
2. Mahallemi (Mıhalbî) aşireti
3. Mehrani aşireti
4. Şikakî aşireti
5. Ostorkî aşireti
6. Kürdüki aşireti
7. Aşanî aşireti
8. Keşkî aşireti
9. Cellıkî aşireti
10. Hendıkî aşireti
11. Tahunî aşireti

Şerefname’ye göre ayrıca Reşî, Zırkan, Şirvan, Becnavî, Badiyan ve Sohanî aşiretleri de destek vermiştir; toplam 17 aşiret. Abdusselam Efendi 13 aşiret olarak kaydeder.

Melik Said’in oğlu Muzaffer Karaaslan (Birecik kaymakamı), Hasankeyf’e yürüyerek Emir Muhammed’i yenmeye çalışmış; ancak aşiretlerin direnişiyle (1268) başarısız olmuştur. Emir Muhammed, Siirt, Beşiri, Kefertor ve Erzen kalelerini ele geçirerek beyliğini genişletmiştir.

Beylik Dönemi ve Moğol İstilası

Emir Muhammed’in vefatından sonra oğlu Melik Süleyman (1337’de vefat), ardından Melik Adil bin Muhammed (1380’de vefat), sonra Melik Eşref geçmiştir. Moğol istilası (Hülagu, 1258) döneminde Melik Said vefat etmiş; yerine oğlu Muzaffer Karaaslan geçmiş; ancak Artuklu Devleti zayıflamıştır. Emir Muhammed, bu çöküşten yararlanarak bağımsızlığını güçlendirmiştir.

Timur istilasında (1400’ler) Melik Adil, Timur’a bağlılığını sunmuş; Timur da onu yerinde bırakmıştır. Melik Eşref döneminde Timur’un oğlu Şahruh Van üzerine yürümüş; Melik Halil korkudan destek vermiştir.

Akkoyunlu ve Safevî Dönemi

Akkoyunlu Uzun Hasan döneminde Melik Xalef (Cafsor / Kırmızı Gözlü Halef), Akkoyunlulara karşı direnmiş; ancak oğlu tarafından babası öldürülmüş ve kale Akkoyunlulara geçmiştir. Daha sonra Melik Halil, Şervan aşireti reisi Muhammed Bey ile anlaşarak Hasankeyf’i geri almış; Siirt’i de ele geçirmiştir.

Şah İsmail döneminde Melik Halil, Şah’a karşı çıkmış; ancak Şah İsmail’in kız kardeşiyle evlenerek akrabalık kurmuştur. Şah İsmail, Kürt beylerini Tebriz’de tutuklatmış; Melik Halil üç yıl sürgün kalmış, kaçarak Hasankeyf’e dönmüş; oğlu Süleyman bin Halil’i reis yapmış; daha sonra kendisi tekrar başa geçmiştir.

Son Dönem ve Dağılma

Melik Halil vefat edince oğlu Hüseyin geçmiş; ancak kardeşlerini hapse atmış; bu nedenle Diyarbakır Beylerbeyi Hüsrev Paşa tarafından idam edilmiştir. Meliklik kardeşi Süleyman’a verilmiş; Süleyman Urfa valiliğine atanmıştır. Aile üyeleri Urfa, Cizre, Arabgir ve Besni’ye dağılmıştır. Günümüzde Urfa’da yaklaşık 600 nüfuslu Melik ailesi yaşamakta; bir kısmı milletvekilliği yapmıştır.

Destekleyen Aşiretler ve Federasyon

Melikî ailesi, Hasankeyf Beyliği döneminde 13–17 aşiretlik bir federasyona liderlik etmiştir. Bu aşiretler günümüzde müstakil olarak varlıklarını sürdürmektedir.

Sonuç

Melikî / Mirdesî ailesi, Eyyûbî hanedanının Revadî kolundan gelen, Hasankeyf merkezli bir Kürt bey ailesidir. Artuklu Mardin Meliki Said Bey’in tanıması ve ataması, ailenin Eyyûbî soyu iddiasını güçlendirir. Moğol, Akkoyunlu ve Safevî istilaları sırasında direniş ve pragmatik siyasetle ayakta kalmış; ancak iç çatışmalar ve dış baskılarla dağılmıştır. Günümüzde aile üyeleri Urfa, Cizre ve Hasankeyf civarında yaşamakta; tarihî miraslarını kültürel kimlikleriyle sürdürmektedir.

Kaynakça

• Şeref Han Bidlîsî. Şerefname (1597; Hasankeyf Beyliği ve Melikî ailesi bölümü).
• Muhammed Emin Zeki Beg. Kürtler ve Kürdistan Tarihi (1931; Eyyûbî ve Kürt aşiretleri rivayetleri).
• Abdusselam Efendi. Mardin Tarihi (Melik Said ve Emir Muhammed rivayeti).
• İbnü’l-Ezrak. Tarih-i Farikî (Revadî aşireti ve Eyyûbî soyu).
• Mahmut Şakir. Hasankeyf Tarihi (Muzaffer Gazi ve El-Adil Seyfeddin bağlantısı).
• Muhammed es-Salabi. Selahaddin Eyyûbî (Eyyûbîlerin Revadî Kürt kökeni).
• Yerel sözlü tarih ve Hasankeyf-Mardin rivayetleri (Melikî ailesi dağılımı).