MALAZGİRT SAVAŞI VE KÜRTLER

Selçuklu–Kürt İlişkileri ve Malazgirt Savaşında Kürtlerin Rolü

Mervani Kürt Devleti ve Bölgesel Aşiretler

Malazgirt Savaşı’nın gerçekleştiği dönemde, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun önemli bir kısmında Mervani Kürt Devleti hâkimiyet kurmuştu. Devletin kurucusu Bad bin Dostık’tır. Mervanilerin siyasi ve askerî gücü, başta Hakkâri aşiretleri, Bacnavi Emirliği, Huveydi aşireti, Meyyafarqin (Silvan) çevresindeki Dılxeranlılar, Zıkzıyanlar, Beraziler, Zilan, Pazuki, Huveydi, Besiyanlılar, Buciyan gibi aşiretler ve Abdurrahman Ebul Verdi el-Dumbuli’nin yönetimindeki beylerden oluşuyordu. Dumbuliler, Şemskanlılarla aynı soydan kabul edilir; özellikle Diyarbakır’daki Zazaların bu soydan geldiği rivayet edilmektedir.

Ayrıca İran Azerbaycan ve Horasan bölgelerinde Hasnavi, Annazi, Revadi ve Hazbani aşiretleri varlıklarını sürdürmekteydi. Bu hanedanlar, Selçukluların Mezopotamya’ya girişleri sırasında hâkimiyet alanlarına dâhil edilmişlerdir.

Selçukluların Kürtlerle İlk Teması

Selçuklular, Hakkâri üzerinden Musul civarına geçmek istediklerinde Kürt aşiretleriyle şiddetli çatışmalara girmiş, binlerce Kürt savaşçı hayatını kaybetmiştir. Musul ve çevresi uzun mücadeleler sonucunda Selçuklu hâkimiyetine geçmiştir. Şii Büveyhoğulları yıkıldıktan sonra, sıranın kendilerine gelmesini istemeyen Mervaniler doğrudan savaşmak yerine Tuğrul Bey döneminden itibaren Selçuklular adına hutbe okutmuş, böylece Selçuklu egemenliğini kabul etmişlerdir. Ancak bu anlaşma gereği Selçuklularla beraber savaşlara katılma zorunlulukları yoktu.

Alparslan ve Kürtlerle İttifak

Alparslan, Anadolu’ya geçiş kapısı olarak gördüğü Malazgirt Kalesi’ni hedef aldığında, bölgedeki Kürt ve Arap aşiretlerinin desteği olmadan başarıya ulaşamayacağını biliyordu. Kürtlerin savaş yetenekleri ve cesaretinden yararlanmak isteyen Alparslan, Kürt beyleriyle yakın ilişkiler kurdu.

Bu bağlamda:

• Alparslan kız kardeşi Safiye Hatun’u Kürt emirlerinden Hezarhesp bin Benkîr ile evlendirdi.
• Kızlarından birini Annaz Kürt beylerinden biriyle evlendirdi.
• Malazgirt öncesinde Şeddadi Kralı II. Fadlun’u Selçuklulara bağlayarak Kafkasya valisi olarak atadı.
• Şebenkâre Kürtleri Selçuklu hâkimiyetine katıldı.
• Sultan Alparslan ve veziri Nizamülmülk, Diyarbakır’a giderek Mervani emirliği içindeki çatışmalara müdahale etti; Emir Said’e karşı Emir Nizamettin’i destekledi.

Bu diplomatik ve askerî hamleler sonucunda Malazgirt Meydan Muharebesi’nde 10.000 ila 15.000 Kürt askeri Alparslan’ın safında Bizans’a karşı savaşmıştır.

Malazgirt Savaşı ve Kürtlerin Katkısı

Selahaddin Üniversitesi öğretim görevlisi Dr. Nishteman Basher Mohamad, İbn-i al-Abre’nin eserine dayanarak, savaş meydanında Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes’in bir Kürt savaşçı olan Şadi tarafından esir alınarak Alparslan’a getirildiğini belirtmektedir.

Kürtlerin katkısı, Selçukluların Malazgirt’teki zaferini kolaylaştırmış, Kafkasya’nın Selçuklu hâkimiyetine girmesini sağlamıştır. Bu gelişme, İran ve Anadolu’daki Kürt hanedanlarının da Selçuklu egemenliğine girmesini hızlandırmıştır. Anadolu’nun İslâmlaşma süreci, Mervani Kürtleri döneminde başlamış ve Selçuklularla birlikte Anadolu İslâm coğrafyasının vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir.

Ne var ki, bütün bu desteklere rağmen Selçuklular, Kürt Mervani devletini ortadan kaldırmışlardır. Bu durum, Selçuklu–Kürt ilişkilerinin pragmatik ve çıkar temelli olduğunu göstermektedir.

Sonuç

Malazgirt, Bizans İmparatoru Romanos Diogenes komutasındaki yaklaşık 200.000 kişilik Bizans ordusu ile Sultan Alparslan’ın 50.000 kişilik Selçuklu ordusu arasında gerçekleşen büyük bir meydan savaşıdır. Alparslan’ın “Eğer 15.000 inançlı ve cesur Kürt süvarisi olmasaydı, ben bu savaşı kazanamazdım” sözleri, Kürtlerin bu zaferdeki rolünü ve Türk–Kürt ilişkilerinde kardeşlik ve sadakatin önemini vurgulamaktadır.

 Kaynakça (Chicago Style)

• Ibn al-Athir. Al-Kamil fi al-Tarikh. Beyrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1987.
• Bitlisi, Şerefhan. Şerefname. 1597.
• Biçer, Bekir. “Malazgirt Savaşı ve Kürtlerin Rolü.” Necmettin Erbakan Üniversitesi, SBBF Tarih ABD.
• Mohamad, Nishteman Basher. “The Role of Kurds in the Battle of Manzikert.” Selahaddin University, 2018.
• Zagrosi, A. Kurds and Turks in the Middle Ages. Erbil, 2005.
• Minorsky, Vladimir. “The Kurds: A Historical Outline.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 11, no. 1 (1943): 75–108.

Bu çalışma tamamen bilgilendirme amaçlıdır