KÜRT TARİHİ

Evrensel tarih, Kürtlerin kökenini ve insanlık sahnesine çıkış dönemini milattan binlerce yıl öncesine dayandırıyor. Rus tarihçi Lazarev; Kürtlerin etnik ataları olan halkları 3–4 bin yıllarının sonlarında ön Asya da tarih sahnesine çıktıklarını belirtir. Bunlar Huriler, Lulubalar, Kassiler, Karduklar ve bazı boylardır. Yazara göre Kürt adı 3–4 bin yıllarında ortaya çıkmıştır. 
M.Ö 1. bin yılın Ortalarından itibaren Kürtlerin dolaysız atalarından söz edebiliriz. Kürt etnik sentezinin ilk kaynağı Kuzey Mezopotamya da yani çağdaş Kürdistanın tam merkezinde bulunmaktadır.8 bin yıl önce varlığını 600 yıl sürdüren Halaf kültürü bu topraklarda çağdaş Kürdistanın Suriye’de kalan toprakları üzerinde ortaya çıkmıştır. 

Kürt Tarihinin Detaylı Bir Özeti: Tarih Öncesinden Günümüze.

Kürtler, Orta Doğu'nun dağlık bölgelerinde, özellikle Van Gölü'nün güneyi ve Urmiye Gölü'nün çevresinde tarihsel olarak yerleşik olan bir İran kökenli etnik gruptur. Tahminlere göre 36-46 milyon arasında bir nüfusa sahip olan Kürtler, günümüzde başta Türkiye, İran, Irak ve Suriye olmak üzere bu ülkelerin sınırlarında dağılmış halde yaşamaktadır. Kürt tarihi, binlerce yıllık bir geçmişe dayanır ve çeşitli göçler, istilalar, kültürel katmanlar ve siyasi mücadelelerle şekillenmiştir. Bu metin, tarih öncesi dönemden başlayarak günümüze kadar Kürt tarihini ana dönemlere ayırarak ele alacak, her bölümü güvenilir kaynaklardan elde edilen bilgilerle destekleyecektir. Kaynaklar arasında akademik makaleler, ansiklopedik girişler ve tarihsel kayıtlar yer almaktadır.

Tarih Öncesi ve Kökenler (MÖ 6000 - MÖ 7. Yüzyıl)

Kürtlerin prehistorik kökenleri, Mezopotamya ve Zagros Dağları'nın dağlık bölgelerinde yer alan antik yerleşimlere dayanır. Arkeolojik kanıtlar, Kürtlerin atalarının bu yayla ve dağlık alanlarda yüzyıllar, hatta bin yıllar boyunca yaşadığını göstermektedir. En erken birleşik kültürel kanıt, yaklaşık 8000 yıl öncesine, Halaf Kültürü dönemine (MÖ 6000-5400) uzanır. Bu dönem, çanak çömlek kalıntılarıyla tanımlanır ve Kürt dağlarında birleşik bir kültürel kimliğin erken işaretlerini verir. Bazı hipotezlere göre, Kürtlerin öncü nüfusları, Klasik Dönem'in Kardukhoi (Karduchoi) gibi grupları içerir; Yunan tarihçi Xenophon'un Anabasis adlı eserinde (MÖ 401), modern Zakho yakınlarında "On Binler"e saldıran dağ kabileleri olarak bahsedilir. Mezopotamya'nın erken imparatorluk kayıtlarında, Guti (MÖ 3.-2. binyıl) gibi dağ kabilelerinin isimleri Kürt etnonimiyle ilişkilendirilir, ancak bu bağlantılar tartışmalıdır.

DNA araştırmaları, Kürtlerin en eski atalarının, Neolitik Dönem'in kuzey Bereketli Hilal yerlileri olduğunu ve coğrafi olarak modern İran'ın kuzeybatısından kuzeydoğu Anadolu'ya uzandığını gösterir. Bu atalar, İranlı göçmen dalgalarıyla (R1a1 haplogrup) linguistik olarak İranlaştırılmış olsalar da, kültürel ve genetik olarak otokton bir yapıya sahiptir. Kürtler, Hurri, Kassit, Hitit, Mitanni ve Med gibi antik halklarla ilişkilendirilir; örneğin, Medler (MÖ 7. yüzyıl) Kürtlerin erken İranlı ataları olarak görülür. Bu dönem, Kürt bölgesinin Persler, Büyük İskender, Romalılar ve Partlar gibi istilacılar tarafından fethedildiği bir geçiş evresidir.

Antik Dönem ve İslam Fethi (MÖ 7. Yüzyıl - MS 7. Yüzyıl)

Antik dönemde Kürtler, Mezopotamya'nın batı kenarındaki nomad gruplar olarak tanımlanır. "Kurd" adı, MS 7. yüzyılda İslam fetihleriyle kesinleşir; Arap fetihleri sırasında Kürt kabileleri İslam'a geçer ve batı Asya tarihinde rol oynamaya başlar. Erken İslam kaynaklarında Kürtler, İran platosunun batı ucunda ve Mezopotamya'da yaşayan nomad veya dağlık topluluklar olarak anılır. MS 10. yüzyıla kadar Kürtler, paralı askerler veya isyancılar olarak marjinal roller üstlenir. Bölge, Pers İmparatorluğu, Büyük İskender'in fetihleri (doğudan), 7. yüzyılda güneyden Müslüman Araplar, 11. yüzyılda doğudan Selçuklu Türkleri ve 13. yüzyılda Moğollar gibi ardı ardına istilalara uğrar.

Ortaçağ ve Kürt Hanedanlıkları (MS 7. - 16. Yüzyıl)

İslam fetihlerinden sonra Kürtler, 600 yıl boyunca batı Asya tarihinde kabileler, bireyler veya gruplar olarak yer alır, ancak birleşik bir halk olarak değil. 10.-12. yüzyıllarda ilk Kürt hanedanlıkları ortaya çıkar: Hasanwayhids (959-1015), Marwanids (983-1085), Rawadids (900?-1071), Shaddadids (951-1199) ve Annazids (990-1117). Bu dönem "Kürt arası" (950-1050) olarak bilinir; Kürt kabileleri toprakları ele geçirerek devletler kurar. 12. yüzyılda Hazaraspid hanedanı güney Zagros ve Luristan'ı yönetir. En ünlü Kürt hanedanı, Salahaddin Eyyubi'nin (Rawadiya klanından) kurduğu Eyyubilerdir (12. yüzyıl), Mısır'dan Yemen'e kadar uzanır.

13.-19. yüzyıllarda bağımsız prenslikler devam eder: Ardalan (14. yüzyıl başı, 1867'ye kadar), Badinan, Baban, Soran, Hakkari ve Badlis. Bu tarih, Sharafnameh (1597, Prens Sharaf al-Din Biltisi) gibi eserlerde belgelenir. Marco Polo (1254-1324), Kürtleri Musul'da tanımlar ve Avrupa'ya tanıtır. Ortaçağ şehirlerinde Kürt mahalleleri oluşur: Halep, Bağdat, Kahire, Şam.

Safavid ve Osmanlı Dönemleri (16. - 19. Yüzyıl)

16. yüzyılda Kürtler, Sünni Osmanlılar ve Şii Safeviler arasında bölünür. Çaldıran Savaşı (1514), Kürtlerin Osmanlılarla ittifakını işaretler; Sultan Selim I, Kürtleri ödüllendirir. Safevi Şah İsmail I (1501-1514), Kürt bölgelerini konsolide eder; Yezidiler isyan eder (1506-1510). Şah Tahmasp I (1534-1535) ve Şah Abbas (1598-1601), Kürtleri Khorasan'a sürer. Dimdim Savaşı (1609-1610), Kürt direnişinin simgesidir.

Osmanlı tarafında, Canpolad isyanı (1607), Rozhiki isyanı (1655), Bedir Han (1830'lar-1847) gibi ayaklanmalar olur. Bedir Han, Botan prensliğini kurar, ancak yenilir ve sürgüne gönderilir. Tanzimat reformları (1839-1876) ile Kürdistan eyaleti kurulur (1847-1864). Şeyh Ubeydullah isyanı (1880-1881), erken milliyetçiliği temsil eder. Hamidiye Alayları (1891), Ermeni katliamlarında kullanılır.

19. ve 20. Yüzyıl: Milliyetçilik ve Bölünme (19. Yüzyıl Sonu - 20. Yüzyıl)

19. yüzyıl sonunda Kürt milliyetçiliği yükselir; ilk gazete Kürdistan (1898) yayınlanır. I. Dünya Savaşı (1914-1918) sonrası Osmanlı'nın dağılması fırsat yaratır. Sevr Antlaşması (1920), Kürt özerkliğini vaat eder, ancak Lozan (1923) bunu iptal eder. Şeyh Sait isyanı (1925), Ararat Cumhuriyeti (1927-1930), Barzani isyanları (1931-1932, 1943-1945) bastırılır.

II. Dünya Savaşı sonrası: Mahabad Cumhuriyeti (1946, Sovyet destekli), kısa sürer. Irak'ta Birinci Kürt Savaşı (1961-1970), 11 Mart Anlaşması (1970) özerklik vaat eder, ancak 1974-1975 savaşıyla çöker. PKK (1978, Türkiye), KDP (1946, Irak) ve PUK (1975) kurulur. İran-Irak Savaşı (1980-1988) sırasında Anfal soykırımı (1988, 50-100 bin ölü), Halepçe gaz saldırısı (1988, 5 bin ölü). Körfez Savaşı (1991) sonrası Irak'ta güvenli bölge, özerklik getirir.

Modern Dönem ve Günümüz (21. Yüzyıl - 2026)

2003 Irak işgaliyle Kürtler güçlenir; Irak anayasası (2005) özerkliği tanır, Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) kurulur. 2017 bağımsızlık referandumu (%92.73 evet), ancak Irak tarafından bastırılır. Suriye İç Savaşı (2011-) sırasında Kürtler, IŞİD'e karşı SDF ile toprak kazanır, ancak Türkiye müdahaleleri (2016, 2019) tampon bölge yaratır. Türkiye'de PKK çatışması devam eder; 2023 depremi sonrası ateşkes (2023 Haziran'a kadar), 2025'te yeni görüşmeler. İran'da Mahsa Amini protestoları (2022), Kürt azınlıklara baskıyı artırır; 2024 Erbil füze saldırısı.

Günümüzde Kürtler, özerklik mücadelelerini sürdürür; KBY, petrol ihracatı ve yabancı yatırımlarla gelişirken, diaspora (Avrupa, eski SSCB) kültürel kimliği korur. Kürt tarihi, dağlık coğrafyanın sağladığı dirençle şekillenmiş, ancak siyasi birlik eksikliğiyle bölünmüştür.

Kürt kültürü, binlerce yıllık bir tarihe sahip, zengin, renkli ve çok katmanlı bir mirastır. Dağlık coğrafyada şekillenen bu kültür, göçebe ve yerleşik yaşamın izlerini taşır; sözlü gelenekler, müzik, dans, misafirperverlik, aile bağları ve bayram kutlamaları gibi unsurlarla öne çıkar. Kürtler, İranî kökenli bir halk olarak Pers, Mezopotamya ve İslam kültürlerinden etkilenmiş, ancak dağların sağladığı izolasyon sayesinde kendine özgü özelliklerini korumayı başarmıştır. Günümüzde Türkiye, Irak, İran, Suriye ve diaspora topluluklarında yaşanır; modernleşme, kentleşme ve siyasi baskılar nedeniyle bazı gelenekler değişse de, birçok unsur hâlâ güçlüdür.

Dil ve Sözlü Kültür

Kürtçe (Kurmancî, Soranî, Zazakî gibi lehçeleriyle), kültürün temel taşıdır. Kürt kültürü ağırlıklı olarak sözlüdür: Hikâyeler, destanlar ve şiirler nesilden nesile aktarılır. En önemli figürler dengbêjlerdir (sesiyle söyleyenler); bunlar destanları, aşk hikâyelerini, kahramanlıkları ve acıları ezgili biçimde anlatır. Dengbêjlik, UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'nde yer alır. Klasik edebiyat eserleri arasında Ehmedê Xanî'nin Mem û Zîn (17. yüzyıl) destanı öne çıkar; bu eser Kürt milli bilincinin erken bir ifadesidir.

Müzik ve Dans

Kürt müziği duygusal ve ritmiktir; davul, zurna, tembûr, erbane (def) gibi enstrümanlar kullanılır. Stran (ağıtlar) ve lawj (epik şiirler) yaygındır. Müzik, düğünlerden yas törenlerine kadar her sosyal etkinlikte merkezdedir.

Danslar ise Kürt kültürünün en canlı unsurlarındandır. Halay (govend veya dilan), toplu olarak çekilir; eller omuzlarda, daire veya sıra şeklinde dönülür. Kadın-erkek birlikte oynar, coşku ve birlik vurgulanır. Newroz, düğün ve bayramlarda saatlerce sürer. Kürt dansları, komşu halklardan ayrışan enerjik ve ritmik yapısıyla tanınır.

Bayramlar ve Önemli Günler

Newroz (Nevruz), Kürt kültürünün en önemli bayramıdır. 21 Mart'ta kutlanır; baharın gelişi, diriliş ve özgürlük sembolüdür. Ateş yakılır, üzerinden atlanır, halay çekilir, yemekler paylaşılır. Mitolojik olarak Demirci Kawa'nın zalim Dehak'a karşı zaferini temsil eder. Newroz, Kürt kimliğinin simgesi haline gelmiştir.

Diğer kutlamalar arasında düğünler, bayramlar (Kurban ve Ramazan Bayramı) ve aşiret toplantıları yer alır.

Geleneksel Kıyafetler

Kürt geleneksel kıyafetleri renkli, işlemeli ve semboliktir.

• Kadınlar: Kiras û fistan (uzun elbise ve fistan), başa serê şemame veya renkli başörtüsü, bol altın takılar (özellikle düğünlerde). Renkler canlıdır (kırmızı, yeşil, sarı); motifler geometrik veya çiçektir.
• Erkekler: Şal û şepik (geniş şalvar ve yelek), kuşak, poşi (baş örtüsü). Özel günlerde işlemeli ceketler giyilir.

Günümüzde düğün, Newroz ve kültürel etkinliklerde yaygınlaşır; modern tasarımlar da üretilir.

Yemek Kültürü

Kürt mutfağı, dağ ve yayla ürünlerine dayanır; et, süt ürünleri, sebze ve tahıl ağırlıklıdır. Çay, günlük hayatın vazgeçilmezidir (günde 2-3 kez sosyal içim).

Başlıca yemekler:

• Dolma / pel (üzüm yaprağı sarması veya sebze dolması).
• Kutilk veya kıfte (baharatlı kıymalı pirinç topları).
• Ser û pî (kelle paça).
• Parêv (fırında veya tandırda kuzu eti).
• Ayran (çeqilmast veya dêw), yoğurt bazlı ferahlatıcı içecek.
• Kebap, pilav, keşkek ve tatlılar (kadayif, baklava varyasyonları).

Yemek, misafirperverliğin simgesidir; sofralar geniş ve paylaşımcıdır.

Evlilik ve Aile Gelenekleri

Aile, Kürt toplumunun çekirdeğidir; patriyarkal yapı hâkimdir, ancak kadınlar sosyal hayatta aktiftir. Evlilikler genellikle aile onayıyla olur.

• İsteme ve nişan: Erkek tarafı kız ister; altın, kıyafet hediye edilir.
• Kına gecesi: Gelin kına yakar, şarkılar söylenir.
• Düğün: Günlerce sürer; halay, müzik, yemek ikramı boldur. Gelin konvoyla damat evine gider. Berdel (karşılıklı evlilik) bazı bölgelerde görülür. Kirvelik (vaftizlik benzeri bağ), farklı mezhepler arası evliliği önler.

Misafirperverlik en güçlü geleneklerden biridir: Misafir, aileden üstün tutulur; "kendileri yerde yatar, misafire kuş tüyü yatak verir" atasözü yaygındır.

Diğer Önemli Unsurlar

• Halı ve kilim dokumacılığı: Kadınlar tarafından yapılır; geometrik motifler (jaff, Mina Khani) ve canlı renkler kullanılır.
• Misafirperverlik ve onur: Kürt kültüründe "namus" ve aile bağı çok değerlidir.
• Dinî çeşitlilik: Çoğunluk Sünni Müslüman'dır; Alevi, Yezidi, Yarsan ve Zerdüşt unsurlar da kültürde iz bırakmıştır (örneğin Newroz'un Zerdüşt kökeni).

Kürt kültürü, baskılara rağmen direnç göstermiş; diaspora ve modern medya sayesinde dünya çapında tanınır hale gelmiştir. Bugün hem geleneksel unsurlar korunur hem de modern yorumlarla yenilenir. Bu zengin miras, Kürt halkının dağlardaki özgürlük tutkusunu ve toplumsal dayanışmasını yansıtır.

Türkler ve Kürtler, tarih boyunca aynı coğrafyada yaşayan iki farklı etnik grup. İşte Türkler ve Kürtlerin tanışmaları ve günümüze kadar gelen sosyo-kültürel, inanç tarihi yolculuklarının özeti:

Selçuklu Dönemi (11. yy)

Türkler, 11. yüzyılda Anadolu'ya gelerek Selçuklu İmparatorluğu'nu kurdular.
Kürtler, Selçukluların hakimiyetini kabul ederek onlarla birlikte oldular.
Bu dönemde, Türkler ve Kürtler arasında kültürel ve ekonomik etkileşim başladı.

Osmanlı Dönemi (13-20. yy)

Osmanlı İmparatorluğu, 13. yüzyılda kuruldu ve Kürtleri de hakimiyeti altına aldı.
Kürtler, Osmanlıların askeri ve idari sisteminde önemli rol oynadılar.
Bu dönemde, Türkler ve Kürtler arasında İslam dini ortak inancı sayesinde yakın ilişkiler kuruldu.

Sünni-Şii Çatışması

Osmanlı-Safavi savaşları sırasında, Kürtler Sünni, Safaviler Şii olduğu için çatışmalar yaşandı.
Bu çatışmalar, Türkler ve Kürtler arasında dini farklılıkların ortaya çıkmasına neden oldu.

Milli Mücadele ve Cumhuriyet Dönemi

Türk Milli Mücadelesi sırasında, Kürtler Türklerle birlikte omuz omuza verdiler.
1923'te Türkiye Cumhuriyeti kuruldu ve Kürtler, Türk vatandaşı olarak kabul edildiler.
Ancak, Kürtlerin kültürel ve siyasi hakları konusunda sorunlar ortaya çıktı.

Günümüz

Günümüzde, Türkler ve Kürtler arasında kültürel ve ekonomik ilişkiler devam ediyor.
Ancak, Kürtlerin özerklik ve bağımsızlık talepleri, Türkiye'nin toprak bütünlüğü ve ulusal birliği konusunda sorunlar yaratıyor.
Türkler ve Kürtler, ortak bir gelecek için diyalog ve uzlaşma arayışındalar.

Kürtler ve dengbejlik Geleneği

Dengbejlik, Kürt kültürünün önemli bir parçası olan bir gelenek. Dengbej, Kürtçe'de "şarkıcı" veya "destan okuyucu" anlamına geliyor. İşte Kürtler ve Dengbejlik geleneği hakkında detaylı bilgi:

Dengbejlik Nedir?

Dengbejlik, Kürt halkının tarihini, mitolojisini, aşklarını ve mücadelelerini anlatan bir gelenek.
Dengbejler, bu hikayeleri müzik eşliğinde, genellikle saz veya temur eşliğinde okurlar.
Dengbejlik, Kürt kültürünün önemli bir parçası ve Kürt kimliğinin simgesi olarak kabul ediliyor.

Dengbejlerin Rolü

Dengbejler, Kürt halkının tarihini ve kültürünü korumak ve aktarmakla görevli.
Toplumun hafızası olarak kabul edilirler ve geçmiş olayları, mitleri ve hikayeleri anlatırlar.
Dengbejler, aynı zamanda toplumun sorunlarını ve isteklerini dile getiren bir tür sosyal eleştirmen olarak da rol oynarlar.

Dengbejlik Geleneğinin Özellikleri

Dengbejlik, genellikle sözlü olarak aktarılır ve yazılı metinlere dayanmaz.
Hikayeler, müzik eşliğinde okunur ve dengbejlerin ses tonu ve ifadesi önemlidir.
Dengbejlik, Kürt dilinin ve kültürünün korunmasında önemli bir rol oynar.

Ünlü Dengbejler

Şivan Perwer: Ünlü bir Kürt dengbej ve müzisyen.
Ciwan Hacı: Kürt dengbejlik geleneğinin önemli isimlerinden biri.
Karapetê Xaço: Ermeni-Kürt dengbej ve müzisyen.

Dengbejlik ve Modern Çağ

Günümüzde, dengbejlik geleneği modern müzik ve medya aracılığıyla devam ediyor.
Dengbejler, artık sadece geleneksel yöntemlerle değil, aynı zamanda CD, internet ve televizyon gibi modern platformlarda da yer alıyorlar.

Kürtler ve Ezidilik

Ezidilik, Kürtler arasında yaygın olan bir din. Ezidilik, İslam öncesi dönemden kalma bir din ve Kürt kültürünün önemli bir parçası. İşte Kürtler ve Ezidilik hakkında geniş bilgi:

Ezidilik Nedir?

Ezidilik, Kürtlerin çoğunluğunun yaşadığı bölgelerde, özellikle Şengal, Laleş ve çevresinde yayılan bir din.
Ezidilik, tek bir tanrıya inanan bir monoteist din ve Melek Tawus'a (Tavus Melek) özel bir önem veriyor.
Ezidilik, İslam, Hristiyanlık, Zerdüştlük ve diğer dinlerin bir karışımı olarak kabul ediliyor.

Ezidilerin İnançları

Ezidiler, tek bir tanrıya (Ewîn) inanan monoteist bir din mensupları.
Melek Tawus, Ezidilerin en önemli figürü ve tanrının temsilcisi olarak kabul ediliyor.
Ezidiler, ruhun ölümsüz olduğuna ve yeniden doğuşa inanan bir inanca sahip.
Ezidiler, iyi ve kötü arasında bir savaş olduğuna inanan bir dualist dünya görüşüne sahip.

Ezidilerin Kutsal Kitapları

Ezidilerin iki önemli kutsal kitabı var: Kitab al-Jilva (Açıklama Kitabı) ve Mishefa Reş (Kara Kitap).
Bu kitaplar, Ezidilerin inançlarını ve ritüellerini anlatıyor.

Ezidilerin Ritüelleri

Ezidiler, her yıl Şengal'de Melek Tawus'un anısına bir festival düzenliyorlar.
Ezidiler, her sabah ve akşam dua ederler ve Melek Tawus'a saygı gösterirler.
Ezidiler, ölülerini gömerken özel ritüeller uyguluyorlar.

Ezidilerin Tarihi

Ezidilik, 12. yüzyılda Şeyh Adi bin Musafir tarafından kuruldu.
Ezidiler, tarih boyunca İslam ve Hristiyan devletlerin baskısına maruz kaldılar.
2014'te, ISIL (Daesh) tarafından Şengal'de katliam yapıldı ve birçok Ezidi öldürüldü.

Günümüz Ezidileri

Günümüzde, yaklaşık 1 milyon Ezidi var ve çoğunluğu Irak, Suriye, Türkiye ve Almanya'da yaşıyor.
Ezidiler, kendi kimliklerini korumak ve haklarını elde etmek için mücadele ediyorlar.

Ezidilik, Kürt kültürünün önemli bir parçası ve Ezidiler,

Kürtlerle Hristiyanlık ve Yahudilik İlişkileri

Kürtler, tarih boyunca farklı dinlerle etkileşim içinde olmuş bir halk. İşte Kürtler ve Hristiyanlık ve Yahudilik ile ilişkileri hakkında bilgi:

Kürtler ve Hristiyanlık

Kürtlerin bir kısmı, 4. ve 5. yüzyıllarda Hristiyanlığı kabul etti.
Kürt Hristiyanlar, çoğunlukla Nesturi ve Yakubi kiliselerine bağlıydılar.
yüzyılda İslam'ın yayılmasıyla, Kürtlerin çoğu Müslüman oldu, ancak bazı Hristiyan Kürt toplulukları varlığını sürdürdü.
Günümüzde, Türkiye, Irak ve İran'da küçük Hristiyan Kürt toplulukları var.

Kürtler ve Yahudilik

Kürtlerin bir kısmı, MÖ 8. yüzyıldda Asur İmparatorluğu döneminde Yahudiliği kabul etti.
Kürt Yahudiler, çoğunlukla Irak, İran ve Türkiye'de yaşadılar.
1948'de İsrail'in kurulmasıyla, birçok Kürt Yahudi İsrail'e göç etti.
Günümüzde, İsrail'de yaklaşık 200.000 Kürt Yahudi var.

Kürt-Yahudi İşkileri

Kürtler ve Yahudiler, tarih boyunca ticari ve kültürel ilişkiler içinde oldular.
Kürtler, Yahudilerin Ortadoğu'da önemli bir ticaret merkezi olan Bağdat'ta yaşamasına izin verdiler.
Kürt liderler, Yahudilere koruma ve özgürlük sağladılar.

Günümüz

Günümüzde, Kürtler ve Hristiyanlar, çoğunlukla Irak ve Suriye'de birlikte yaşıyorlar.
Kürtler, Hristiyan ve Yahudi topluluklarına koruma ve özgürlük sağlıyorlar.
Kürtler, farklı dinlere ve etnik gruplara saygı ve hoşgörü ile yaklaşıyorlar.

 Kaynakça

Tarih ve Kökenler

• Lazarev, M. (1989). Kürdistan ve Kürtler. Moskova: Nauka Yayınları.
• Xenophon. (MÖ 401). Anabasis. (Karduchoi üzerine ilk kayıt).
• Minorsky, V. (1943). The Kurds: A Historical Outline. Bulletin of the School of Oriental and African Studies.
• McDowall, D. (2004). A Modern History of the Kurds. London: I.B. Tauris.
• Bruinessen, M. van. (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books.
• Izady, M. R. (1992). The Kurds: A Concise Handbook. Washington: Taylor & Francis.

Ortaçağ ve Hanedanlıklar

• Sharaf al-Din Bitlisi. (1597). Sharafname.
• Minorsky, V. (1953). Studies in Kurdish History.

Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi

• Olson, R. (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion. University of Texas Press.
• Yıldız, K. (2005). The Kurds in Turkey: EU Accession and Human Rights. London: Pluto Press.

Kültür ve Sözlü Gelenek

• Xanî, Ehmedê. (1694). Mem û Zîn.
• Celîl, Ordîxanê & Celîl, Celîlê. (1978). Kürt Halk Edebiyatı. Moskova.
• UNESCO. (2003). Intangible Cultural Heritage: Dengbêj Tradition.
• Hassanpour, A. (1992). Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985.

Müzik, Dans ve Bayramlar

• Allison, C. (2001). The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. London: Routledge.
• Lortz, M. (2005). The Kurdish Newroz: From Myth to National Symbol. Middle Eastern Studies.

Toplumsal Yapı ve Gelenekler

• Bruinessen, M. van. (1978). Kurdish Tribes and Social Structures.
• Izady, M. R. (1992). The Kurds: A Concise Handbook.

Dinî Çeşitlilik ve Ezidilik

• Kreyenbroek, P. G. (1995). Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press.
• Omarkhali, K. (2017). The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written. Harrassowitz Verlag.
• Allison, C. (2018). The Yezidis. Oxford Research Encyclopedia of Religion.

Kürtler ve Diğer Dinler

• Joseph, I. (1919). Nestorians and Their Rituals. London.
• Ben-Yehuda, N. (2000). Kurdish Jews in Israel: Identity and Integration. Israel Studies.
• Sabar, Y. (2002). Kurdish Jewish Traditions. Jewish Folklore and Ethnology Review.

 NOT: Bu çalışma bilgilendirme amaçlıdır.