KELHOR, KURNİ AŞİRETİ

Kelhur (Kelhor / Kalhor) Aşireti ve Beyliği: Kökenleri, Tarihî Yapısı, İnanç ve Güncel Dağılımı

Kelhur (Kelhor, Kalhor) aşireti, Kürt aşiret konfederasyonlarının en eski ve en genişlerinden biri olup, İran’ın Kirmanşah (Kermanşah) merkezli Zagros Dağları ile Irak’ın Süleymaniye, Kerkük ve Diyala bölgelerinde tarih boyunca etkili olmuştur. Şerefname’ye göre Kelhur beyleri üç ana dala ayrılır: Deritenk (Derteng / Zohab), Mahideşt (Mahidasht) ve Pelingan (Pilingan / Palangan). Bu beylerin soyu, Keyani krallarından Keyo’nun oğlu Guherz’e (Goderz) dayanır. Keyo, Keyaniler döneminde Babil (sonradan Küfe) şehrinin valisi olarak bilinir. Oğlu Ruham, Keyani kralı Behmen tarafından Şam, Kudüs ve Mısır üzerine seferle görevlendirilmiş; bu seferlerde büyük katliamlar gerçekleştirmiş ve “Buxtunasr” (Buhtunnasr / Batı kaynaklarında Nabukodonosor / Nebuchadnezzar) lakabını almıştır. Bu lakap, kanların değirmenleri döndürdüğü kadar çok kan dökülmesinden kaynaklanır. Ruham’ın soyu, Kelhur beylerinin atası olarak kabul edilir.

Kelhur aşiretlerine genel olarak Goran adı verilir. Bu açıklama, hükümdar ailesinin Kürtlerin Kelhur kolundan, aşiretin ise Goran kolundan geldiğini gösterir.

Kelhur Konfederasyonunun Yapısı ve Kolları

Şerefname ve diğer kaynaklara göre Kelhur beyliği üç ana dala ayrılır:

• Deritenk (Derteng / Zohab): Zohab bölgesi beyleri; tarihî olarak güçlü askeri yapıya sahip.
• Mahideşt (Mahidasht): Kirmanşah civarı; Osmanlı ve Safevi dönemlerinde sancak beyliği yapmışlardır.
• Pelingan (Pilingan / Palangan): Safevi bağlılığıyla tanınır.

Goranlar içinde yer alan diğer kollar ve aşiretler şunlardır:

1. Mansorî — Eyvan civarı; Colık, Bansiri, Kavsavar, Helşi, Nergisi, Sertengi, Zerneyi, Kotekti kabileleri.
2. Kelhorha — Eyvan Cerdavul; Golesınd ve Selim kabileleri.
3. Şehbazî — Kermanşah civarı; Karbendi, Seyahbidi, Şiyani, Bedağbeği, Şele, Gebnekşeri, Nevveri, Cifakebudi, Velo, Herka, Devletşoni, Biyani, Bakırabadi, Cıvelek, Basıkli, Xaldi kabileleri.
4. Govar — Kallaca Dağı doğusu; Menişi, Şehrek, Geylani, Celeyi, Kemreyi, Şahini kabileleri.
5. Şohan — Şahini Kalesi; Meleseri, Keleba, Kocama, Seyaseya, Gele-coyi kabileleri; Akra’da Dervike, Bedreyi, Harunabadi, Berfabadi, Gorgeyi kolları.

İnanç Yapısı

Kelhur ve Goran topluluklarının büyük çoğunluğu Şii, Alevi (Aliilahi) ve Ehli Hak (Yarsan / Yaresan) inancına sahiptir. Bu inançlar, özellikle Kirmanşah, Mahidasht ve Zohab bölgelerinde baskındır. Bazı kollarında Sünni unsurlar da bulunmakla birlikte, Ehli Hak inancı Goran ve Kelhur kimliğinin temel özelliklerinden biridir.

Dil ve Kültür

• Dil: Kelhur Kurmancîsi (Güney Kurmancî varyantı); Goranlar arasında Goranî lehçesi de yaygındır.
• Kültürel Not: Fransız araştırmacı Mösyö Joncan, Kelhorları Lor aşiretleri içinde gösterirken dillerinin ve kültürlerinin İran diline kaymış Kürt boyları olduğunu tanımlar.

Tarihî Yerleşim ve Göç

Muhammed Emin Zeki Beg’in 1930–1931 verilerine göre Kelhor aşireti yaklaşık 5.000 aileden oluşmakta; hem yerleşik hem göçebe hayat sürdürür. Yazın Loristan dağlarının batısında, kışın Zuhab ve Kasr-ı Şirin bölgesinde yaşarlar. Major Lawninson (Zehab’dan Huzistan’a, s. 44) aşiretin yaklaşık 20.000 aile olduğunu, yarısının İran iç kesimlerine dağıldığını, diğer yarısının Zagros Dağları civarında kaldığını belirtir. Aşiret, Şehbazî (8.000 aile, Mahideşt-Kermanşah-Mendila) ve Mensurî (2.000 aile, Gilan civarı) olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Türkiye’de Kelhorlar (çoğunlukla Köranlar olarak anılır) Sivas Divriği, Dersim (Tunceli), İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da dağınık halde bulunur.

Önemli Notlar ve Tartışmalar

• Ferhat’ın (Ferhad u Şirin destanındaki Ferhat) Kelhur Kürtlerinden olduğu iddiası halk arasında yaygındır.
• Bazı kaynaklar Kelhorları Lor aşiretleri içinde gösterir; ancak Şerefname ve Zeki Beg açıkça Kürt (Goran-Kelhur) olarak tanımlar.
• Irak’taki Şehrizor nahiyesinde Mukri ile birlikte anılan geniş bir bölge, aşiretin tarihî gücünü gösterir.
• İbni Hordazbihe (H. 912 / M. 912 civarı) Köranların Şiraz yakınlarında yaşadığını ve topraklarının 27 fersah (yaklaşık 156 km) genişliğinde olduğunu kaydeder.

Sonuç

Kelhur (Kelhor) aşireti, Kürtlerin Goran koluna mensup, Şerefname’de Keyani soyuna dayandırılan, üç ana dal (Deritenk, Mahideşt, Pelingan) ve çok sayıda alt kabileden oluşan güçlü bir konfederasyondur. Kirmanşah-Zagros hattında tarihî beylik kurmuş; Şii, Alevi ve Ehli Hak inançlarıyla tanınmıştır. 20. yüzyıl başındaki 5.000 ailelik nüfusu ve mevsimsel göç geleneği, aşiretin Zagros’un tipik göçebe-yerleşik yapısını yansıtır. Türkiye’de Köranlar olarak bilinen kolları, Sivas-Divriği’den Dersim’e kadar uzanır.

Kaynakça

1. Şeref Han Bidlîsî. Şerefname (1597; Mehmet Emin Bozarslan çevirisi, Kelhur beyleri bölümü).
2. Muhammed Emin Zeki Beg. Kürtler ve Kürdistan Tarihi (1931; Kelhor aşireti nüfus ve yerleşim verileri).
3. Major Lawninson (Rawlinson). Zehab’dan Huzistan’a (s. 44; 20.000 aile tahmini ve dağılım).
4. M. Saone (Soane). Kelhor aşireti üzerine gözlemler (20. yüzyıl başı).
5. Ruhavî / Ruhavi. Kelhur ve Goran aşiretleri araştırmaları (kabile listesi ve inanç yapısı).
6. Vladimir Minorsky. Kürt aşiretleri ve Goran-Kelhur ilişkileri üzerine makaleler.
7. Yerel sözlü tarih ve Kirmanşah-Zagros bölgesi rivayetleri (Şehbazî-Mensurî ayrımı, Ehli Hak inancı).