KIPÇAK-KUMAN TARİHİ, BOY VE URUKLARI

Kuman-Kıpçaklar: Karadeniz Kuzeyindeki Bozkır Türkleri

Giriş

Kuman-Kıpçaklar, Türkistan içlerinden Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlara doğru gerçekleşen son büyük Türk göç dalgasının öncüsü olan konargöçer bozkır Türk boyudur. XI.-XIII. yüzyıllar arasında Karadeniz’in kuzeyindeki geniş bozkırlarda (Deşt-i Kıpçak) egemenlik kurmuşlar; hem Türk hem de Türk olmayan halkları yönetmişlerdir. Hâkimiyet anlayışları bozkırla sınırlı kalmamış, komşu yerleşik toplumlarla (Rus knezlikleri, Macar Krallığı, Gürcü Krallığı, Bizans) yoğun siyasî, askerî ve ekonomik ilişkiler geliştirmişlerdir.

Kuman-Kıpçaklar, Altaylar’dan Büyük Macar Ovası’na (Alföld) kadar uzanan bozkır coğrafyasında, İskitler’den beri kesintisiz Türk hâkimiyetinin devamını sağlamışlardır. Hunlar, Bulgarlar, Ogurlar, Suvarlar/Sabirler, Avarlar, Hazarlar, Peçenekler, Uzlar ve nihayet Kuman-Kıpçaklar, bu geniş düzlüklerde Türk etnik ve kültürel sürekliliğini temsil eder. Bir Türk boyu veya devleti siyasî inkıraza uğradığında genellikle ortadan kalkmamış; kendisinden sonra gelen kavmin siyasî birliğine katılmış, böylece etnik süreklilik korunmuştur. Bugün Kuzey Türklüğü, bu boyların mirası olarak varlığını sürdürmektedir.

Kuman-Kıpçakların İsimleri ve Kökeni

Kuman-Kıpçaklar, farklı kaynaklarda çok çeşitli isimlerle anılmıştır:

• Rus kaynakları: Polovets, Polovtsi, Palawtz
• Alman kaynakları: Pallidi, Falones, Valani, Valwen, Walwyn, Falb, Falben
• Bizans kaynakları: Komani, Kumanoi, Cumanus
• Macar kaynakları: Kun, Kuman, Paloç
• Müslüman yazarlar: Kıpçak, Kıfşak, Khıfşakh
• Ermeniler: Khartes, Khardeş
• Moğollar: Kibcag
• Gürcüler: Kivcak
• Fransızlar: Koman
• Çin kaynakları: Kibcha, Kin ch’a

Kıpçak adı, Türk boyunun kendi kullandığı en eski ve asıl isimdir. İlk kez Uygur Eletmiş Bilge Kağan kitâbesinde geçer. Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’ünde “kıwçak/kıvcak” şeklinde, Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig’inde ise dört beyitte “kıvcak” olarak zikredilir.

Kıpçak isminin etimolojisi:

• Kaşgarlı Mahmud ve Kutadgu Bilig’e göre “kıvcak”, “ağaç oyuğu, boşluk, geçici dünya” anlamına gelir.
• Oğuz Kağan Destanı’nda: Oğuz’un askerlerinden birinin eşi savaşta dul kalır, içi oyulmuş bir ağaçta doğurur; çocuk “qıpçaq” adını alır. “Qabuq” (kabuk, oyuk) → “Qıpçaq” (oyulmuş ağaç).
• Bu isim, bozkırın “boş, ağaçsız, çöl” karakterini yansıtır; aynı zamanda “bahtı kara, şanssız, kısmeti kötü” anlamlarını taşır.

Kuman adı:

• “Ku” köküne “man” ekiyle oluşmuş; “kuba” (solgun, sarımtırak, açık tenli) kelimesinden türemiştir.
• Kuman-Kıpçakların fiziksel özelliklerine (açık ten, sarı saç) dayanır.

Polovets ise Rusça’da “ova sakini” anlamına gelir; saçlarının saman rengine benzetilmesinden türemiştir.

Köken ve Göç Süreci

Kuman-Kıpçaklar, Batı Göktürkler’in devamı olan bir Türk boyudur. Anayurtları Altay Dağları ve civar bozkır kuşağıdır. Mervezî’nin Tabâi‘u’l-hayavân adlı eserinde şöyle anlatılır: “Kunlar (Kumanlar), Kitay Han’dan korkup Kitay topraklarından göç etmişlerdir. Nasturi Hıristiyan’dırlar. Otlakları için baskıya uğradıklarından göç etmişlerdir.”

XI. yüzyıl başlarında Altaylar ve Tanrı Dağları civarından batıya doğru göç etmişler; Peçenek ve Uzlar’ı (Oğuzlar) batıya iterek Karadeniz kuzeyine yerleşmişlerdir. XI.-XIII. yüzyıllarda Deşt-i Kıpçak’ı (Kıpçak Bozkırı) hâkimiyetleri altına almışlardır.

Siyasî Yapı ve Yönetim

Kuman-Kıpçaklar, klasik anlamda merkezi bir devlet kurmamış; kabile ittifakı temelli bir konfederasyon yapısına sahip olmuşlardır. Bu yapı, Karadeniz kuzeyindeki diğer konargöçer yönetimlerin (Peçenekler, Uzlar) tipik özelliğidir.

• Merkezi otorite, bürokrasi ve düzenli vergi sistemi yoktur.
• Kabile reisleri (başbuğ, han, bey, tarkan) bağımsız hareket eder.
• Önemli kararlar kurultayda alınır.
• Hanlık babadan oğula değil, kardeşten kardeşe veya yeğene geçer (irsi yapı).
• Tek bir lider yoktur; birden fazla kabile lideri bulunur.

Askerî Teşkilât

Kuman ordusu, eski Türk ordu geleneğini devam ettirir:

• Tamamen atlı süvarilerden oluşur.
• Hafif silahlar: Eğri yay, ok, kısa mızrak, kavisli kılıç.
• Zırh yelek, demir/tunç yüz maskesi ve miğfer kullanılır.
• Savaşta sancak ve bayraklar taşınır.
• Temel taktik: Hızlı hücum, ok yağmuru, geri çekilme (Turan taktiği).

Sosyal ve Ekonomik Yapı

Kuman-Kıpçaklar, bozkır kültürünü Karadeniz kuzeyinde devam ettirmiştir:

• Temel geçim kaynağı: Hayvancılık (at, koyun, sığır).
• Geniş meralar sayesinde sürüler rahatça beslenir.
• Yerleşik komşularla ticaret (köle, at, deri) ve akınlar.
• Rus knezlikleri, Gürcü ve Macar krallıklarında paralı askerlik.
• Aile bağları ve müttefikliklerle güçlerini artırmışlardır.

Din ve Kültür

Dinî hayatın temelinde Şamanizm vardır:

• Kurt ve köpek kutsal hayvanlardır.
• Ölüler Şamanî âdetlerle defnedilir.
• Nasturi Hıristiyanlığı da kısmen yaygındır (özellikle batı kabilelerde).
• Bozkır gelenekleri (yuğ töreni, balbal dikme) devam etmiştir.

Moğol İstilâsı ve Göçler

XIII. yüzyıl başlarında Moğol istilâsı, Kuman-Kıpçak hâkimiyetini sona erdirmiştir. Moğollara boyun eğmeyen Kuman-Kıpçaklar yoğun şekilde Balkanlara göç etmiştir. Macaristan’a yerleşen Kumanlar, Macar Krallığı’na entegre olmuş; “Kun” adı Macarca’da hâlâ yaşamaktadır.

Göçler sonucunda:

• Bozkır kültürünü ve konargöçer hayatı terk etmişlerdir.
• Yerleştikleri halklarla (Macarlar, Bulgarlar, Ruslar) kaynaşmışlardır.
• Askerî alanda büyük etki bırakmışlardır (Macar ordusunda Kuman birlikleri).
• Yer adları (Kunság bölgesi), şahıs isimleri ve folklorik unsurlarla mirasları devam etmiştir.

Sonuç

Kuman-Kıpçaklar, Karadeniz kuzeyindeki bozkırları yaklaşık 200 yıl (XI.-XIII. yüzyıl) yönetmiş; bölgeye adlarını vermiş (Deşt-i Kıpçak) ve Türk etnik-kültürel sürekliliğini sağlamışlardır. Moğol istilâsı sonrası dağılmış olsalar da, Balkanlar ve Macaristan’da iz bırakmışlardır. Doğu Avrupa Türk tarihinin en önemli unsurlarından biri olarak kabul edilirler.

Kaynakça

• Golden, Peter B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
• Grousset, René. (1970). The Empire of the Steppes. New Brunswick: Rutgers University Press.
• Kaşgarlı Mahmud. (2005). Dîvânu Lugâti’t-Türk. (Çev. R. Dankoff & J. Kelly). Harvard University Press.
• Marquart, Joseph. (1914). “Über das Volkstum der Komanen”. Osttürkische Dialektstudien. Berlin.
• Pálóczi-Horváth, András. (1989). Pechenegs, Cumans, Iasians: Steppe Peoples in Medieval Hungary. Budapest: Corvina.
• Pritsak, Omeljan. (1982). “The Polovcians and the Cumans”. Harvard Ukrainian Studies, 6(3).
• Roux, Jean-Paul. (1984). Histoire des Turcs. Paris: Fayard.
• Sinor, Denis. (1990). The Cambridge History of Early Inner Asia. Cambridge University Press.
• Yusuf Has Hâcib. (1947). Kutadgu Bilig. (Çev. R. R. Arat). Ankara: TTK.
• Vásáry, István. (2005). Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans. Cambridge University Press