KİLİS BEYLERİ

Kilis Beyleri ve Canpolat Beyliği: Şerefname'ye Göre Köken Rivayetleri ve Tarihsel Bağlam

Şerefname (Şeref Han Bitlisî, 1597), Kürt emirlikleri ve aşiretlerini sistematik olarak ele alan en önemli klasik kaynaklardan biridir. Eserin Kilis Beyleri (Kilis Emirliği) bölümünde, bu beyliğin kökeni konusunda iki ayrı rivayet aktarılır. Şeref Han, bu rivayetlerden birini kendi ailesine ait geleneksel anlatı olarak sunar, ancak onu doğru bulmaz; diğerini ise daha güvenilir görür. Kilis Beyliği, Osmanlı öncesi dönemde (özellikle Eyyûbî ve Memlûk dönemlerinde) Suriye-Anadolu sınırında (Kilis, Sum, Antakya civarı) etkili bir Kürt emirliği olarak varlık göstermiştir. Bu emirlik, 16. yüzyıl başlarında Osmanlı egemenliğine girdikten sonra da belirli bir özerklikle devam etmiştir.

Şerefname'deki İki Rivayet

1. Aşiretin Kendi Rivayeti (Şeref Han'ın Doğru Bulmadığı) Kilis Beyleri'nin kendilerine ait geleneksel soy ağacı, soyun doğrudan Hz. Abbas'a (Abbas efendimize) ulaştığını iddia eder. Bu anlatı, birçok Kürt beyliği ve aşiretinde görülen tipik bir meşruiyet stratejisidir: Soyu Peygamber ailesine (Ehlibeyt veya Abbasî soyu) bağlayarak dini-siyasi otoriteyi güçlendirme çabası. Şeref Han, bu rivayeti tarihsel gerçeklikten uzak bulur ve eserinde açıkça reddeder. Bu tür soy iddiaları, Ortaçağ İslam coğrafyasında yaygın olup, genellikle siyasi meşruiyet kazanmak amacıyla üretilmiştir.

2. Şeref Han'ın Doğru Bulduğu Rivayet Şerefname'ye göre Hakkârî, İmâdiye ve Kilis emirlikleri, üç kardeşten türemiştir:

   • Şemseddin (halk dilinde Şemu / Şenbu): Hakkârî emirlerinin atası.
   • Bahâeddin (halk dilinde Behdin / Bahadinan): İmâdiye emirlerinin atası.
   • Menteşâ (halk dilinde Mend / Menteşa): Kilis Beyleri'nin atası.

   Bu üç kardeşin soyu, Kürt kökenli bir aile olarak tanımlanır. Özellikle Menteşâ'nın hikâyesi detaylı anlatılır:

   • Menteşâ, çevresine topladığı bir Kürt aşiretiyle birlikte Şam ve Mısır'a gider ve Eyyûbî Devleti'nin hizmetine girer.
   • Kendisine Antakya Vilayeti civarındaki Kusayr nahiyesi (Kusayr bölgesi) verilir.
   • Menteşâ ve aşireti bu nahiyeye yerleşir.
   • Hama ile Maraş arasındaki topraklarda yaşayan Yezîdî Kürtlerden bir grup da onun etrafında toplanır. Bu sayede güçlenir.
   • Eyyûbîler tarafından Şam ve Halep Beylerbeyi olarak atanır.

   1264'te Eyyûbî Devleti'nin dağılması ve Mısır'da Çerkez Memlûkler'in egemen olması üzerine, Memlûkler yönetimi Menteşâ'nın yöresinde Yezîdî şeyhlerden Şeyh İzzeddin'e verir. Bu geçiş, bölgedeki yönetim değişikliğini ve Yezîdî unsurların rolünü gösterir.

   1516'da Mercidâbık Savaşı ve Çaldıran sonrası Osmanlı egemenliğine giren bölge, Kilis Sancakbeyliği olarak Osmanlı idari yapısına dahil edilir. Canpolat Beyliği (Canpulatoğulları), bu süreçte Osmanlı'ya bağlı bir Kürt beyliği olarak devam eder.

Tarihsel ve Etnik Bağlam

• Etnik Yapı: Şerefname, Menteşâ ve aşiretini açıkça Kürt olarak tanımlar. Kusayr nahiyesine yerleşen grubun Yezîdî Kürtlerle güçlenmesi, bölgenin karmaşık etnik-dinî dokusunu (Kürt-Yezîdî etkileşimi) yansıtır. Kilis Beyliği, genel olarak Kürt emirliği olarak sınıflandırılır; ancak Osmanlı döneminde Sünnîleşmiş ve idari olarak entegre olmuştur.
• Canpolat / Cumbalat Bağlantısı: Modern dönemde Lübnan'daki ünlü Dürzî Canpolat ailesi (Walid Jumblatt vb.), bazı rivayetlerde Kilis Beyleri'nin soyundan geldiklerini iddia eder. Ancak Şerefname'de böyle bir doğrudan bağlantı yoktur; Lübnan bağlantısı daha çok 19.-20. yüzyıl sözlü tarihine ve aile hafızasına dayanır.
• Yezîdî Unsuru: Menteşâ'nın Yezîdî Kürtlerle güçlenmesi, bölgenin 13. yüzyıldaki Yezîdî yoğunluğunu gösterir. Memlûklerin yönetimi Şeyh İzzeddin'e vermesi, Yezîdî şeyhlerin siyasi rolünü vurgular.

Sonuç

Şerefname'ye göre Kilis Beyleri'nin kökeni, üç kardeşten (Şemseddin, Bahâeddin, Menteşâ) türeyen Kürt bir aileye dayanır. Menteşâ'nın Eyyûbî hizmetine girerek Kusayr nahiyesine yerleşmesi, Yezîdî Kürtlerle güçlenmesi ve Şam-Halep Beylerbeyi olması, beyliğin yükselişini anlatır. Abbasî soyu iddiası reddedilirken, Kürt köken vurgulanır. 1264 Memlûk geçişi ve 1516 Osmanlı fethi, beyliğin tarihsel kaderini belirler. Bu anlatı, Ortaçağ Kürt emirliklerinin Eyyûbî-Memlûk-Osmanlı geçişindeki rolünü aydınlatır; ancak bazı modern iddialar (Lübnan Dürzî bağlantısı gibi) Şerefname ile doğrudan örtüşmez.

Kaynakça

• Şeref Han Bitlisî. (1597/1998). Şerefname: Kürt Tarihi. (Çev. Mehmet Emin Bozarslan). Hasat Yayınları, İstanbul. (Kilis Beyleri bölümü, c. II).
• Akis, (2004). "Tahrir Defterlerine Göre 16. Yüzyılda Kilis Sancakbeyliğindeki Aşiretlerin İdareleri, Nüfuzları ve Yaşam Tarzları." Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi.
• Özkoçak, S. (2015). "Kilis Emirliği ve Canpolatoğulları." Osmanlı Araştırmaları Dergisi.
• Minorsky, V. (1943). "Studies in Caucasian History." (Kürt emirlikleri ve Eyyûbî dönemi karşılaştırmaları).
• Osmanlı Arşiv Belgeleri (BOA): Kilis Sancakbeyliği tahrir defterleri (16. yüzyıl).