HEMAWEND, HEMAVEND AŞİRETİ

Hemawend (Hemavend) Aşireti: Federatif Yapı, Tarihsel Süreç ve Coğrafi Dağılım Üzerine Akademik Bir İnceleme

Hemawend (Hemavend) Aşireti, özellikle İran ve Irak coğrafyasında yoğunlaşan, kısmen de Türkiye'de kolları bulunan, karmaşık bir federatif yapıya sahip önemli bir Kürt aşiretidir. Bu aşiret, tarihsel süreçte bölgenin siyasi ve sosyal dinamiklerinde belirleyici roller oynamış, cesareti ve atılganlığıyla tanınmıştır. Aşiretin kökenleri, iç yapılanması, coğrafi yayılımı ve önemli şahsiyetleri, bölgenin çok katmanlı tarihsel dokusunu anlamak için kritik veriler sunmaktadır.

1. Köken ve İsim Etimolojisi

Hemawend Aşireti'nin kökenleri 1700'lü yıllara dayanmakta ve asıl vatanlarının Bayzan bölgesi olduğu belirtilmektedir. Aşiretin ismiyle ilgili olarak, bazı tarihçiler bu aşiretin Ahmedvendi aşiretinin bir kabilesi olduğunu öne sürmektedir. Kürt dilinde "Ahmed" isminin "Hamo" veya "Ahmo" gibi kısaltmalarla kullanılması nedeniyle "Hamavendi" isminin türediği, ancak gerçekte "Ahmedvendi" olduğu bu görüşü desteklemektedir. Bu teze göre aşiret, ismini Ahmed adlı bir atadan almıştır.

2. İç Yapılanma ve Oymaklar

Hemawend Aşireti, M.Z. Emin Beg'in 1931 yılı araştırmalarına göre yaklaşık 1000 aileden oluşan göçebe oymaklardan meydana gelmektedir. Aşireti oluşturan ana oymaklar şunlardır:

• Begzade
• Çelebi
• Reşawend (Reşvan veya Reşan)
• Remawend (Removan veya Ramoyan)
• Sefrewend (Seferan)
• Sitebeser (Sehtabıser)
• Gafroşi
• Piryayi
• Sofiyewend.

1931 yılı verilerine göre Gafroşi, Piryayi ve Sofiyewend oymakları yaklaşık 480 aileden oluşmakta ve diğer göçebe oymaklara göre yerleşik hayat sürmekte, Hemawend aşiretinin asıl sakinleri ve temel unsurları olarak kabul edilmektedir.

Konya'nın Cihanbeyli ve Kulu ilçelerinde yoğunlukla yaşayan Xalikanlılar da kendi aralarında Tiremez, Hesinan, Bermekliya, Kiki, Dokuzan, Ocakiran, Okçiyan, Torinan, Koparan gibi kabilelere ayrılmaktadırlar. Aşiretin Irak'ta bulunan kolları ise günümüzde Haverman veya Horeman dağlık bölgesindeki aşiret federasyonunun içinde yer almaktadır. Bu federatif yapı, Hemawend'in sadece tek bir etnik kökeni değil, aynı zamanda farklı coğrafyalardan gelen grupları da bünyesinde barındırdığını göstermektedir.

3. Coğrafi Dağılım ve Yerleşim Alanları

Hemawend Aşireti, İran ve Irak başta olmak üzere geniş bir coğrafi alana yayılmıştır. Irak'taki ana yerleşim bölgeleri Süleymaniye şehri civarındadır. Aşiretin Türkiye'de de kolları bulunmakla birlikte, bu kolların özellikle Konya'nın Cihanbeyli ve Kulu ilçelerinde yoğunlaştığı belirtilmektedir.

4. Dini Kimlik ve Sosyal Normlar

Hemawend Aşireti, bütünüyle Sünni inancına bağlıdır ve son derece mütaassıp ve dindar bir aşiret olarak tanımlanır. Aşiretin lehçesi genellikle Caf lehçesi yerine Türkiye'deki aşiretlerin lehçesini, yani Kurmancî Kürtçesi'ni kullanmaktadırlar.

Tarihi kitaplarda Hemawendilerin örf ve adetleriyle ilgili ilginç rivayetler bulunmaktadır. Kadınlara karşı şiddete dayalı uygulamaların olduğu, kadınların suç işlemeleri halinde katledildiği, ancak aşiret mensuplarının namazlarını ve oruçlarını ihmal etmedikleri, hatta katilin bile bazen imamlık yaptığı anlatılmaktadır. Ayrıca etraf aşiretlere karşı merhametsiz davrandıkları ve bu nedenle komşu aşiretlerin kendilerinden nefret ettiği de belirtilmiştir. Ancak bu tür davranışların günümüzde mevcut olmadığı vurgulanmaktadır.

5. Tarihsel Mücadeleler ve İdari İlişkiler

Hemawend Aşireti, tarihsel süreçte cesaretli ve atılgan yapısıyla ön plana çıkmıştır. Son dönemlere kadar merkezi hükümetlere karşı isyan ettikleri, özellikle Osmanlı ve İran hükümetlerini ciddi şekilde endişelendirdikleri bilinmektedir. Mithat Paşa'nın dahi onlarla baş edemediği rivayet edilmektedir.

1887 (Hicri 1305) yılında Irak'a gönderilen ıslah kuvvetinin komutanı Ahmet Muhtar Paşa, Kerkük'te geçirdiği altı ayın ardından Irak'ta huzuru sağlamış ve Hemawend Aşireti'nin bir kısmını Trablusgarp'a sürgün etmiştir. Bu sürgün, aşiretin merkezi otoriteler için ne denli bir sorun teşkil ettiğini göstermektedir.

6. Önemli Şahsiyetler: Cevamir (Cwamér)

Hemawend Aşireti'nin tarihindeki en önemli şahsiyetlerden biri Miladi 1880'lerde aşiretin reisi olan Cevamir'dir (Cwamér). Cevamir'in Caf Aşireti'nin Satiri kabilesine mensup bir grubu koruma altına alması, Caf Aşireti ile ilişkilerin bozulmasına ve aralarında bir savaşa yol açmıştır. Bu savaşta Caf Aşireti, Cevamir'e yenilmiştir. Bağdat Valisi Takyüddin Paşa'nın Cevamir'in üzerine ordu göndermesi üzerine, Cevamir adamlarıyla birlikte Zehavî tarafına gitmiş ve Kasrışirin'i merkez yaparak savunma hazırlığı yapmıştır.

İsfahan hakimi, Cevamir'e şefkat göstererek onu yanına çağırmış ve Zehavî'nin hakimi olarak tayin etmiştir. Kasrışirin'de onun adıyla bir kale inşa ettirmiştir. İsfahan Sultanı'nın ölümünden sonra Osmanlı ve İran devletlerinin komplolarına maruz kalan Cevamir, İran Devleti'nin Hüsamü'l-Mülk komutasındaki ordusu ve Osmanlı Devleti'nin Diyarbakır Valisi Kürt İsmail Paşa komutasındaki ordularıyla üzerine saldırıya uğramıştır. Hüsamü'l-Mülk, Cevamir'i barış yapmaya çağırmış; ancak barış yapmak amacıyla düşman ordusunun karargahına giren Cevamir, İran ve Osmanlı ordularının komutanları tarafından hileyle öldürülmüştür.

Cevamir, korkusuz bir kahraman ve eşi benzeri olmayan bir savaşçı olarak tanımlanmıştır. Şairler, onun kahramanlığı hakkında birçok kaside yazmışlardır. Bu durum, Cevamir'in sadece bir aşiret reisi değil, aynı zamanda bölge hafızasında önemli bir yer edinmiş efsanevi bir figür olduğunu göstermektedir.

7. Sonuç

Hemawend Aşireti, İran, Irak ve Türkiye'ye yayılmış geniş bir coğrafyada varlık gösteren, federatif yapısıyla dikkat çeken, dinamik ve savaşçı bir aşirettir. Kökenleri Ahmedvendi teziyle ilişkilendirilirken, iç yapılanması çok sayıda oymak ve kabileden oluşmaktadır. Dindar ve geleneklerine bağlı bir topluluk olan Hemawendiler, tarihsel süreçte merkezi otoritelerle çatışmaktan çekinmemişlerdir. Aşiretin önemli şahsiyetlerinden Cevamir'in hikayesi, Hemawendilerin kahramanlık ve direniş ruhunu simgelemektedir. Aşiretin bu kompleks yapısı, Kürt aşiret sosyolojisinin ve bölge tarihinin zenginliğini ortaya koymaktadır.

Kaynakça

1. (Yazıda kaynak olarak belirtilen "başka bir araştırma", ancak spesifik bir akademik makale veya kitap adı verilmemiştir. Yazıda geçen "Aşiretler.com" bir web sitesi olup akademik kaynak değeri sınırlıdır.)
2. Beg, M.Z. Emin. (1931). Irak. (Bu eserin tam künyesi ve sayfa bilgileri akademik atıfta gereklidir. Yazıda geçen "Süleymaniye Tarihi" de belirsizdir.)
3. (Yazıda kaynak olarak belirtilen "ruhavi", ancak spesifik bir akademik makale veya kitap adı verilmemiştir.)
4. Zeki Beg, M. Emin. (Tarihsiz). Meşahirü'l-Ekrad. (Kürt Meşhurları). (Bu eserin tam künyesi ve sayfa bilgileri akademik atıfta gereklidir.)
5. Meta Knowledge Search results for "Hemawend Aşireti tarihi", "Hemavend Irak", "Celali Aşireti ve Hemawend", "Cevamir Hemawend". (2026). Erişim Tarihi: 8 Mart 2026.
6. Bruinessen, Martin van. (1992). Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi. Çev. Remziye Arslan. İstanbul: İletişim Yayınları. (Kürt aşiret konfederasyonları ve iç dinamikleri üzerine genel bilgi).
7. Gunter, Michael M. (2018). Historical Dictionary of the Kurds. Rowman & Littlefield. (Kürt aşiretleri ve tarihsel rolleri üzerine genel bilgi).

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır