HARZEMŞAHLAR

Celaleddin Harzemşah

Harzemşahlar Devleti (1097-1231) Tarihi Özeti (Kaynakçalı)

Harzemşahlar Devleti, Orta Asya’da Amuderya (Ceyhun) Nehri çevresinde kurulan önemli bir Türk-İslam devletidir. Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun vassalı olarak başlamış, 12. yüzyıl sonlarında bağımsızlaşarak kısa sürede geniş bir imparatorluğa dönüşmüş, ancak 13. yüzyıl başındaki Moğol istilası ile yıkılmıştır.

Kuruluş ve Yükseliş Dönemi

Devletin kökeni, Büyük Selçuklu sarayında köle olarak başlayan Anuştigin’e dayanır. Anuştigin’in oğlu Kutbüddin Muhammed (1097-1127), Selçuklu Sultanı Sencer tarafından Harezm valisi (Harzemşah) atanmış ve hanedanın gerçek kurucusu olmuştur. Bu dönemde devlet, Selçuklulara bağlı kalmış, ancak ticari zenginlik ve askeri güç kazanmıştır.

• Atsız (1127-1156): Selçuklulara karşı bağımsızlık çabaları göstermiş, iki kez isyan etmiş ancak affedilmiştir. Selçuklu Sultanı Sencer’in Oğuzlar tarafından esir alınmasında bile yardım etmiştir.
• İl Arslan (1156-1172): Sencer’in ölümüyle (1157) Büyük Selçuklu’nun yıkılması üzerine bağımsızlaşmış, Horasan’ı kontrol altına almıştır. Karahıtaylara vergi ödemek zorunda kalmıştır.
• Alaeddin Tekiş (1172-1200): Devletin en güçlü hükümdarıdır. Karahıtaylara karşı başarılı savunma taktikleri uygulamış (Ceyhun Nehri’ni taşırarak bataklık yaratma), Irak-ı Acem’i (Batı İran) ele geçirmiş, Abbasi Halifesi Nasır’ı yenerek geniş topraklara hakim olmuştur. Devletin sınırları Maveraünnehir’den Azerbaycan’a uzanmıştır.

En Parlak Dönem: Alaeddin Muhammed (1200-1220)

Alaeddin Muhammed, babasının mirasını zirveye taşımıştır:

• Gurluları (Afganistan), Karahanlıları, Karahıtayları yenerek Maveraünnehir’i tamamen kontrol altına almıştır (1210’da Buhara ve Semerkant’ı alarak).
• Mazenderan, Kirman, Sistan ve Gazne’yi fethetmiş, Abbasi Halifesi ile çatışmıştır (Bağdat seferinde başarısız olsa da halifenin siyasi yetkilerini sınırlamaya çalışmıştır).
• Kendisine “İskender-i Sani” (İkinci İskender) unvanı vermiş, İslam dünyasının en güçlü hükümdarı olarak kabul edilmiştir.
• En geniş sınırları: İran, Afganistan, Orta Asya, Azerbaycan ve kısmen Kafkasya’yı kapsıyordu (yaklaşık 5 milyon km²).

Moğol İstilası ve Otrar Faciası

Moğollarla başlangıçta dostane ilişkiler kurulmuş, ticaret anlaşması imzalanmıştır. Ancak 1218’de Otrar Valisi İnalcık’ın Moğol kervanını yağmalaması ve elçileri öldürmesi (Otrar Faciası), Cengiz Han’ı harekete geçirmiştir. Cengiz Han, elçilerin iadesini ve İnalcık’ın teslimini istemiş, Alaeddin Muhammed reddederek elçileri öldürtmüştür.

Bu olay, Moğol seferinin tetikleyicisi olmuştur:

• 1219-1221 Moğol istilası sırasında Otrar, Buhara, Semerkant, Ürgenç gibi şehirler yakılıp yıkılmış, milyonlarca insan öldürülmüştür.
• Alaeddin Muhammed, ordusunu dağıtarak savunma yapmış ancak başarısız olmuş, Hazar Denizi’ndeki bir adada ölmüştür (1220).

Son Dönem: Celaleddin Harzemşah (1220-1231)

Alaeddin Muhammed’in oğlu Celaleddin Mengübirti, Moğollara karşı direnişi sürdürmüştür:

• Hindistan’a kaçmış, sonra İran’a dönerek Azerbaycan ve İran’ı yeniden kontrol altına almıştır.
• Moğolları birkaç kez yenmiş, Gürcüleri mağlup etmiştir.
• Anadolu Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubad ile ittifak aramış ancak Ahlat’ı kuşatıp yağmalaması (1229) nedeniyle düşmanlaşmıştır.
• Yassı Çimen Savaşı (1230, Erzincan civarı): Selçuklu-Eyyubi ittifakına yenilmiş, ordusu dağılmıştır.
• Kaçarken Diyarbakır dağlarında bir Kürt tarafından öldürülmüştür (1231). Bu olayla devlet tamamen yıkılmıştır.

Genel Değerlendirme

Harzemşahlar, Büyük Selçuklu mirasını devralmış, İslam medeniyetini ve Türk kültürünü geniş topraklarda sürdürmüştür. Kısa sürede büyük bir imparatorluk kurmuş ancak Moğol istilası ve yanlış dış politika kararları (Otrar Faciası) nedeniyle hızla çökmüştür. Celaleddin Harzemşah, Moğollara karşı direnişiyle efsaneleşmiş, halk arasında “İslam’ın kahramanı” olarak anılmıştır.

Devletin yıkılışı, Moğolların İslam dünyasına girişini kolaylaştırmış, Anadolu’yu da tehdit altına sokmuştur.

Kaynakça

1. Nesimi Yazıcı, İlk Müslüman Türk Devletleri Tarihi, (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014), s. 363-364.
2. İbrahim Kafesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi (1097-1231), (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992).
3. C. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual, (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1996).
4. Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, (Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992).
5. Reşat Nuri Güntekin, Harzemşahlar Devleti, (İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2005).
6. Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, (İstanbul: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011).
7. Encyclopædia Iranica, “Khwarazmshahs” maddesi (çevrimiçi erişim: iranicaonline.org).
8. Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. 1, (Cambridge: Cambridge University Press, 1976) (Harzemşahlar dönemi için karşılaştırmalı bilgi).

Bu kaynaklar, Harzemşahlar Devleti’nin tarihini en güvenilir ve akademik düzeyde ele alan başlıca eserlerdir

BU SAYFA BİLGLENDİRME AMAÇLIDIR