GUTİLER

Gutiler: Akad İmparatorluğu’nun Çöküşünde Rol Oynayan Kavim

M.Ö. 2150 civarında Akad İmparatorluğu’nun çöküşüyle Mezopotamya’da siyasal birlik bozulmuş, yaklaşık bir asır süren kargaşa dönemi başlamıştır. Bu dönem, Mısır tarihindeki “Birinci Ara Devir”e benzetilerek Mezopotamya için de bir “ara dönem” olarak tanımlanır. Bu sürecin en önemli aktörleri, Zagros Dağları’ndan gelen Gutiler olmuştur.

Gutiler ve Akad İmparatorluğu’nun Yıkılışı

Sumer Kral Listesi’ne göre, IV. Uruk sülalesinden sonra Gutiler Mezopotamya’da hâkimiyet kurmuş ve 21 kral ile 91 yıl 40 gün iktidarda kalmışlardır. İlk Guti kralının adı “isimsiz” olarak kaydedilmiştir; bu durum, Sumerli kâtiplerin adın doğruluğundan emin olmamalarından kaynaklanır.

Akad kralı Naram-Sin döneminde Gutium adıyla bir bölgeden söz edilmektedir. Naram-Sin, Gutium’da savaşarak onları yenmiş ve münbit Mezopotamya ovalarına inmelerini engellemiştir. Ancak onun ölümünden sonra Gutiler yeniden güçlenmiş, Akad tahtına Elulmeş (Elulu) çıkmış, fakat kısa süre sonra Akadlı Dudu tarafından devrilmiştir. Son Akad kralı Şudurul zamanında Uruk isyanı patlak vermiş ve Gutiler bu fırsatı değerlendirerek Akad İmparatorluğu’na son darbeyi vurmuşlardır.

Gutiler, Akad’ın merkezi Agade başta olmak üzere Asur ve Babil civarındaki şehirleri yakıp yıkmış, Mezopotamya’yı harabeye çevirmiştir. Bir Sumer şairi bu dönemi şöyle tasvir eder:

“Gutiler bütün memleketi çekirgeler gibi kaplamışlardı… Postacı yola çıkmıyor, gemici yelkenini açmıyor, balıkçı avlanmıyordu.”

Gutiler’in Mezopotamya’daki Etkileri

Gutiler, Mezopotamya’da yaklaşık bir asır boyunca hâkimiyet kurmuş, ancak bu süre zarfında bölgenin kültürüne katkıda bulunmamış, aksine mevcut düzeni bozmuşlardır. Uruk kralı Utuhegal, Gutileri “Sumer krallığını dağlara götüren barbarlar” olarak tanımlamıştır.

Arkeolojik ve yazılı belgeler, Gutiler’in göçebe bir yaşam tarzına sahip olduklarını, Mezopotamya şehir kültürüne uyum sağlayamadıklarını göstermektedir. Bu nedenle, Guti hâkimiyeti Mezopotamya tarihinde bir “karanlık dönem” olarak değerlendirilir.

Gutiler’in Kökeni Üzerine Tartışmalar

Gutiler’in kökeni tarihçiler arasında tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar onları Zagros kökenli dağ kavimleri olarak görürken, bazıları Türk kökenli olduklarını ileri sürmüştür.

• Sadi Bayram: Gutiler’in “Gud=Guz=Oğuz” bağlantısıyla Oğuz Türkleri’yle ilişkili olabileceğini savunur.

• Benno Landsberger: II. Türk Tarih Kongresi’nde Gutiler’in en eski Türk kavimlerinden biri olduğunu belirtmiştir.

• Modern Araştırmalar: Guti kral adlarının Türkçe ile benzerlikler taşıdığı iddia edilmiştir (Balkan, 1990).

Bu görüşler, Türklerin Önasya’daki varlığının binlerce yıl öncesine dayandığını ileri sürmektedir. Ancak Batılı araştırmacılar arasında Gutiler’in etnik kimliği konusunda kesin bir görüş birliği yoktur.

Gutiler’in Çöküşü

M.Ö. 2060 civarında III. Ur sülalesi Mezopotamya’da yeniden siyasal birliği sağlamış ve Gutiler Zagros Dağları’na geri çekilmiştir. Bu tarihten sonra Gutiler, Mezopotamya’da etkinliklerini kaybetmiş, ancak M.Ö. I. binyıla kadar Önasya’da varlıklarını sürdürmüşlerdir.

Sonuç

Gutiler, Akad İmparatorluğu’nun yıkılışında belirleyici rol oynamış, Mezopotamya’da yaklaşık bir asır süren bir “ara dönem”e neden olmuşlardır. Kültürel katkıları sınırlı olmakla birlikte, siyasi ve askerî etkileri büyük olmuştur. Kökenleri üzerine tartışmalar, onların Türk kavimleriyle bağlantılı olabileceğini göstermektedir. Bu bağlamda Gutiler, Eski Önasya tarihinin en tartışmalı ve önemli kavimlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

 Kaynakça 

• Balkan, K. “Eski Önasya’da Kut (veya Gut) Halkının Dili İle Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik.” Erdem 6, no. 6 (1990): 1–64.

• Bayram, Sadi. Kaynaklara Göre Güney-Doğu Anadolu’da Proto-Türk İzleri. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1990.

• Bilgiç, E. “Sumerlilerin Tarih, Kültür ve Medeniyetleri.” Atatürk’ün 100. Doğum Yılına Armağan Dergisi. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1982.

• Çeçen, S. “Eski Çağda Türkler.” Eski Ön Asya Uygarlıklarından Günümüze Anadolu’da Türk Varlığı. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, 2008.

• Durmuş, İlhami. “Sumerlilerin Kökeni ve Kültürü.” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 5, no. 17 (2000): 177–200.

• Günbattı, C. Sumerler, Gutlar, Hattiler, Hurriler, Urartular: Kökenleri, Tarihleri, Dilleri ve Kültürleri. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, 2007.

• Kınal, F. Eski Mezopotamya Tarihi. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1983.

• Kuhrt, Amélie. Eskiçağda Yakındoğu (M.Ö. 3000–330). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.

• Memiş, E. “Ortadoğu’da Türklerin Varlığı Tartışmaları.” Türkler Ansiklopedisi, Cilt 1. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.

• Memiş, E. Eskiçağda Türkler. Konya: Çizgi Kitabevi, 2009.

• Memiş, E. Eskiçağda Mezopotamya. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2017.

AKAD SONRASI MEZOPOTAMYADA GUTİ HAKİMİYETİ

M.Ö. III. binyılın sonlarında Mezopotamya, tarihin bilinen ilk imparatorluğu olan Akad İmparatorluğu’nun çöküşüyle büyük bir siyasal ve toplumsal bunalım dönemine girmiştir. Bu dönemin en önemli aktörleri, Zagros Dağları’ndan gelen Gutiler olmuştur. Akad’ın yıkılışından III. Ur sülalesinin yeniden siyasal birliği sağlamasına kadar geçen yaklaşık bir asırlık süreç, Mezopotamya tarihinde bir “ara dönem” olarak kabul edilmektedir.

I. Gutiler’in Kökeni ve Coğrafyası

• Kaynaklarda Adlandırma: Sumer metinlerinde Gutium, Akad belgelerinde Guti, bazı araştırmalarda Gud/Guz/Oğuz bağlantısı.
• Coğrafi Alan: Zagros Dağları, Elam’ın batısı, bugünkü İran’ın batı bölgeleri.
• Yaşam Tarzı: Göçebe, dağ kökenli topluluk; Mezopotamya şehir kültürüne uyum sağlayamamışlardır.

II. Akad İmparatorluğu’nun Çöküşü

• Naram-Sin Dönemi: Gutium’da savaşarak Gutileri yenmiş, ancak kalıcı hâkimiyet sağlayamamıştır.
• Şarkali-Şarri: Guti kralı Şarlak’ı esir almıştır.
• Son Akad Kralları: Elulmeş (Elulu) kısa süreli iktidar; Dudu tarafından devrilmiştir. Şudurul döneminde Uruk isyanı patlak vermiş, Gutiler bu fırsatı değerlendirerek Akad’a son darbeyi vurmuştur.
• Sonuç: Akad’ın merkezi Agade ve Asur dahil birçok şehir yakılıp yıkılmıştır.

III. Guti Hâkimiyetinin Mezopotamya’ya Etkileri

• Sumer Kral Listesi: 21 Guti kralı, 91 yıl 40 gün iktidar.
• Sumer Şairinin Tanıklığı: “Gutiler bütün memleketi çekirgeler gibi kaplamışlardı… Postacı yola çıkmıyor, gemici yelken açmıyor.”
• Ekonomik Çöküş: Ticaret durmuş, tarım ve hayvancılık sekteye uğramış, halk kıtlık yaşamıştır.
• Kültürel Etki: Gutiler Mezopotamya kültürüne katkıda bulunmamış, mevcut düzeni bozmuşlardır.

IV. Gutiler’in Kökeni Üzerine Tartışmalar

• Türk Kökeni Görüşü:
• Sadi Bayram: “Gud=Guz=Oğuz” bağlantısı.
• Benno Landsberger: Gutiler en eski Türk kavimlerinden biridir.
• Alternatif Görüşler:
• Zagros kökenli dağ kavimleri.
• Proto-Hurri veya Elam bağlantısı.
• Modern Araştırmalar: Guti kral adlarının Türkçe ile benzerlikleri tartışılmıştır (Balkan, 1990).

V. Guti Hâkimiyetinin Sonu

• Utuhegal (Uruk kralı): Gutileri yenen ve “Sumer krallığını dağlara götüren barbarlar” diye tanımlayan kral.
• III. Ur Sülalesi: M.Ö. 2060 civarında Mezopotamya’da yeniden siyasal birlik sağlanmış, Gutiler Zagros Dağları’na çekilmiştir.
• Sonraki Dönem: M.Ö. I. binyıla kadar Önasya’da varlıklarını sürdürmüşlerdir.

Sonuç

Gutiler, Akad İmparatorluğu’nun yıkılışında belirleyici rol oynamış, Mezopotamya’da yaklaşık bir asır süren bir “ara dönem”e neden olmuşlardır. Kültürel katkıları sınırlı olmakla birlikte, siyasi ve askerî etkileri büyüktür. Kökenleri üzerine tartışmalar, onların Türk kavimleriyle bağlantılı olabileceğini göstermektedir. Bu bağlamda Gutiler, Eski Önasya tarihinin en tartışmalı ve önemli kavimlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

 Kaynakça 

• Balkan, K. “Eski Önasya’da Kut (veya Gut) Halkının Dili İle Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik.” Erdem 6, no. 6 (1990): 1–64.
• Bayram, Sadi. Kaynaklara Göre Güney-Doğu Anadolu’da Proto-Türk İzleri. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1990.
• Bilgiç, E. “Sumerlilerin Tarih, Kültür ve Medeniyetleri.” Atatürk’ün 100. Doğum Yılına Armağan Dergisi. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1982.
• Çeçen, S. “Eski Çağda Türkler.” Eski Ön Asya Uygarlıklarından Günümüze Anadolu’da Türk Varlığı. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, 2008.
• Durmuş, İlhami. “Sumerlilerin Kökeni ve Kültürü.” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 5, no. 17 (2000): 177–200.
• Günbattı, C. Sumerler, Gutlar, Hattiler, Hurriler, Urartular: Kökenleri, Tarihleri, Dilleri ve Kültürleri. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, 2007.
• Kınal, F. Eski Mezopotamya Tarihi. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1983.
• Kuhrt, Amélie. Eskiçağda Yakındoğu (M.Ö. 3000–330). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
• Memiş, E. “Ortadoğu’da Türklerin Varlığı Tartışmaları.” Türkler Ansiklopedisi, Cilt 1. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
• Memiş, E. Eskiçağda Türkler. Konya: Çizgi Kitabevi, 2009.
• Memiş, E. Eskiçağda Mezopotamya. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2017.

GUTİLERİN MEZOPOTAMYADAKİ SOSYO-EKONOMİK ETKİLERİ

M.Ö. III. binyılın sonlarında Akad İmparatorluğu’nun çöküşüyle Mezopotamya’da yaklaşık bir asır süren bir “ara dönem” başlamıştır. Bu dönemin en önemli aktörleri, Zagros Dağları’ndan gelen Gutiler olmuştur. Gutiler, Mezopotamya şehir kültürüne uyum sağlayamayan göçebe bir kavim olarak siyasi hâkimiyet kurmuş, ancak bu hâkimiyetin sosyo-ekonomik sonuçları Mezopotamya tarihinde derin izler bırakmıştır.

I. Ekonomik Etkiler

• Ticaretin Çöküşü: Guti istilası sırasında kara ve deniz nakliyatı durmuş, postacılar yola çıkmamış, gemiciler sefere çıkmamış, balıkçılar avlanamamıştır. Bu durum Mezopotamya’nın ticari hayatını felce uğratmıştır.
• Tarım ve Hayvancılık: Tarımsal üretim sekteye uğramış, kıtlık yaşanmıştır. Bir kuzu yarım sila arpaya değiştirilecek kadar ekonomik değerler altüst olmuştur.
• Pazarların Kaybı: Gutiler’in saldırıları sonucunda Mezopotamya şehirleri harabeye dönmüş, ticaret kolonileri işlevsiz hale gelmiştir.
• Uzun Vadeli Etki: Gutiler’in göçebe yaşam tarzı, Mezopotamya’nın yerleşik tarım ve ticaret düzeniyle çelişmiş, ekonomik istikrarı bozmuştur.

II. Sosyal Etkiler

• Toplumsal Kriz: Gutiler’in istilası halk arasında büyük bir korku ve çaresizlik yaratmıştır. Sumer şairi bu dönemi “çekirgeler gibi kapladılar” sözleriyle tasvir etmiştir.
• Göç ve Yerinden Olma: Şehirlerin yıkılmasıyla halk göç etmek zorunda kalmış, sosyal düzen bozulmuştur.
• Güvenlik Sorunu: Halk, Gutiler’in saldırılarına karşı korunmasız kalmış, bu durum sosyal yapının çözülmesine yol açmıştır.
• Kültürel Duraklama: Gutiler Mezopotamya kültürüne katkıda bulunmamış, aksine mevcut düzeni bozmuşlardır. Bu nedenle dönem, kültürel açıdan bir “karanlık çağ” olarak değerlendirilmiştir.

III. Politik ve İdari Etkiler

• Siyasi İstikrarsızlık: Gutiler’in hâkimiyeti sırasında Mezopotamya’da merkezi otorite zayıflamış, şehir devletleri arasındaki bağlar kopmuştur.
• Yerel Direnişler: Uruk kralı Utuhegal, Gutiler’i yenen lider olarak öne çıkmış, onların “Sumer krallığını dağlara götüren barbarlar” olduğunu belirtmiştir.
• Yeni Düzenin Kurulması: Gutiler’in yıkıcı etkilerinden sonra III. Ur sülalesi Mezopotamya’da yeniden siyasal birlik kurmuş, ekonomik ve sosyal düzeni yeniden tesis etmiştir.

IV. Gutiler’in Kökeni ve Sosyo-Ekonomik Yorumlar

• Türk Kökeni Görüşü: Bazı araştırmacılar Gutiler’in Türk kökenli olduğunu, “Gud=Guz=Oğuz” bağlantısıyla açıklamaktadır.
• Göçebe Kimlik: Göçebe yaşam tarzları, Mezopotamya’nın yerleşik düzeniyle çatışmış, ekonomik ve sosyal düzeni bozmuştur.
• Uzun Vadeli Etki: Gutiler’in yaklaşık bir asırlık hâkimiyeti, Mezopotamya’nın ekonomik ve sosyal yapısında kalıcı yaralar bırakmış, ancak aynı zamanda yeni düzenlerin kurulmasına zemin hazırlamıştır.

Sonuç

Gutiler’in Mezopotamya’daki hâkimiyeti, ekonomik ve sosyal açıdan büyük bir yıkıma yol açmıştır. Ticaretin durması, tarımın sekteye uğraması, kıtlık ve göçler bu dönemin temel özellikleridir. Sosyal düzenin bozulması ve kültürel duraklama, Mezopotamya tarihinde bir “ara dönem” olarak kaydedilmiştir. Gutiler’in kökeni üzerine tartışmalar sürse de, onların Mezopotamya’daki sosyo-ekonomik etkileri tarihsel açıdan tartışmasızdır.

 Kaynakça (Chicago Style)

• Balkan, K. “Eski Önasya’da Kut (veya Gut) Halkının Dili İle Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik.” Erdem 6, no. 6 (1990): 1–64.
• Bayram, Sadi. Kaynaklara Göre Güney-Doğu Anadolu’da Proto-Türk İzleri. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1990.
• Bilgiç, E. “Sumerlilerin Tarih, Kültür ve Medeniyetleri.” Atatürk’ün 100. Doğum Yılına Armağan Dergisi. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1982.
• Çeçen, S. “Eski Çağda Türkler.” Eski Ön Asya Uygarlıklarından Günümüze Anadolu’da Türk Varlığı. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, 2008.
• Durmuş, İlhami. “Sumerlilerin Kökeni ve Kültürü.” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 5, no. 17 (2000): 177–200.
• Günbattı, C. Sumerler, Gutlar, Hattiler, Hurriler, Urartular: Kökenleri, Tarihleri, Dilleri ve Kültürleri. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, 2007.
• Kınal, F. Eski Mezopotamya Tarihi. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1983.
• Kuhrt, Amélie. Eskiçağda Yakındoğu (M.Ö. 3000–330). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
• Memiş, E. “Ortadoğu’da Türklerin Varlığı Tartışmaları.” Türkler Ansiklopedisi, Cilt 1. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
• Memiş, E. Eskiçağda Türkler. Konya: Çizgi Kitabevi, 2009.
• Memiş, E. Eskiçağda Mezopotamya. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2017.

GUTİLERİN MEZOPOTAMYA KÜLTÜRÜNE ETKİLERİ

M.Ö. III. binyılın sonlarında Akad İmparatorluğu’nun çöküşüyle Mezopotamya’da yaklaşık bir asır süren bir “ara dönem” başlamıştır. Bu dönemin en önemli aktörleri Zagros Dağları’ndan gelen Gutiler olmuştur. Gutiler, Mezopotamya’da siyasi hâkimiyet kurmuş, ancak kültürel açıdan bu hâkimiyetin etkileri tartışmalı olmuştur. Çivi yazılı belgeler ve arkeolojik bulgular, Gutiler’in Mezopotamya kültürüne katkılarından çok, mevcut düzeni bozduklarını göstermektedir.

I. Kültürel Duraklama ve Yıkım

• Şehir Kültürünün Çöküşü: Gutiler’in istilasıyla Mezopotamya şehirleri harabeye dönmüş, tapınaklar ve idari merkezler işlevsiz hale gelmiştir.
• Sanat ve Mimari: Gutiler’in göçebe yaşam tarzı nedeniyle Mezopotamya’da sanat ve mimari üretim duraklamıştır. Bu dönemde yeni anıtsal yapılar inşa edilmemiş, mevcut yapılar tahrip edilmiştir.
• Edebiyat ve Yazı: Sumer edebiyatında Guti istilası “karanlık bir çağ” olarak tasvir edilmiştir. Bir Sumer şairi, “Gutiler bütün memleketi çekirgeler gibi kaplamışlardı” diyerek bu dönemin kültürel çöküşünü dile getirmiştir.

II. Mezopotamya Kültüründe Guti Algısı

• Barbar İmajı: Uruk kralı Utuhegal, Gutiler’i “Sumer krallığını dağlara götüren barbarlar” olarak tanımlamıştır. Bu ifade, Gutiler’in Mezopotamya kültüründe olumsuz bir imajla anıldığını göstermektedir.
• Mit ve Efsaneler: Gutiler, Mezopotamya mitolojisinde yıkıcı güçler olarak yer almış, düzeni bozan unsurlar şeklinde tasvir edilmiştir.
• Dil ve İsimler: Sumer Kral Listesi’nde Guti kral adlarının kaydedilmesi, onların Mezopotamya tarih yazımında yer bulduğunu gösterir. Ancak bu adların dilsel kökeni tartışmalıdır.

III. Kültürel Katkı Tartışmaları

• Katkı Eksikliği: Gutiler’in Mezopotamya kültürüne doğrudan bir katkı sağladığına dair somut kanıt yoktur. Aksine, mevcut kültürel düzeni bozmuşlardır.
• Türk Kökeni Görüşü: Bazı araştırmacılar Gutiler’in Türk kökenli olduğunu ve bu nedenle Mezopotamya kültüründe Türk bozkır unsurlarının izlerini bıraktığını ileri sürmektedir. Bu görüş, dil benzerlikleri ve etnolojik bağlantılar üzerinden tartışılmaktadır.
• Uzun Vadeli Etki: Gutiler’in yıkıcı hâkimiyeti, Mezopotamya kültüründe bir “ara dönem” yaratmış, ardından gelen III. Ur sülalesi kültürel yeniden doğuşu sağlamıştır.

IV. Gutiler ve Mezopotamya Kültürünün Yeniden İnşası

• III. Ur Sülalesi: Gutiler’in çekilmesinden sonra Mezopotamya’da kültürel yeniden doğuş yaşanmış, edebiyat, sanat ve mimari yeniden gelişmiştir.
• Kültürel Hafıza: Gutiler, Mezopotamya kültürel hafızasında yıkıcı bir güç olarak kalmış, sonraki dönemlerde “karanlık çağ”ın sembolü olmuştur.
• Tarihsel Önemi: Gutiler’in kültürel etkisi, katkıdan çok yıkım ve duraklama şeklinde olmuştur. Bu nedenle Mezopotamya kültür tarihinde bir dönüm noktası olarak değerlendirilmektedir.

Sonuç

Gutiler’in Mezopotamya kültürüne etkileri, doğrudan katkıdan çok yıkım ve duraklama şeklinde olmuştur. Şehirlerin harap edilmesi, sanat ve edebiyatın duraklaması, Mezopotamya kültüründe derin izler bırakmıştır. Gutiler, Mezopotamya kültürel hafızasında “barbar” ve “yıkıcı” bir kavim olarak anılmış, bu dönemin ardından gelen III. Ur sülalesi kültürel yeniden doğuşu sağlamıştır. Kaynakça (Chicago Style)

• Balkan, K. “Eski Önasya’da Kut (veya Gut) Halkının Dili İle Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik.” Erdem 6, no. 6 (1990): 1–64.
• Bayram, Sadi. Kaynaklara Göre Güney-Doğu Anadolu’da Proto-Türk İzleri. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1990.
• Bilgiç, E. “Sumerlilerin Tarih, Kültür ve Medeniyetleri.” Atatürk’ün 100. Doğum Yılına Armağan Dergisi. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1982.
• Çeçen, S. “Eski Çağda Türkler.” Eski Ön Asya Uygarlıklarından Günümüze Anadolu’da Türk Varlığı. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, 2008.
• Durmuş, İlhami. “Sumerlilerin Kökeni ve Kültürü.” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 5, no. 17 (2000): 177–200.
• Günbattı, C. Sumerler, Gutlar, Hattiler, Hurriler, Urartular: Kökenleri, Tarihleri, Dilleri ve Kültürleri. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, 2007.
• Kınal, F. Eski Mezopotamya Tarihi. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1983.
• Kuhrt, Amélie. Eskiçağda Yakındoğu (M.Ö. 3000–330). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
• Memiş, E. Eskiçağda Türkler. Konya: Çizgi Kitabevi, 2009.
• Memiş, E. Eskiçağda Mezopotamya. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2017.

Bu Sayfa Bilgilendirme Amaçlıdır.