GORAN VEYA KÖRAN AŞİRETİ

Goran Aşiretinin Tarihi, Yapısı ve Coğrafi Dağılımı: Akademik Bir İnceleme

Goran aşireti, Kürt coğrafyasının köklü ve geniş aşiretlerinden biri olarak tarihsel ve sosyo-kültürel açıdan önemli bir yere sahiptir. Major Soane'nin "Kürdistana Yolculuk" adlı eserinde belirtildiği üzere, Goran aşireti içerisindeki dilsel farklılaşma dikkat çekicidir: yerleşik yaşayanlar Gorani lehçesini kullanırken, göçebe gruplar Kurmanci lehçesini benimsemişlerdir. Bu durum, yaşam tarzı ile dil arasındaki potansiyel ilişkiyi göstermektedir.

Goran Aşiretinin Kökeni ve Kolları

Muhammed Emin Zeki Beg (1931), Goran aşiretini bölgenin en büyük aşiretlerinden biri olarak tanımlar ve altı ana kolundan bahseder: Gewhere, Nirici, Kâlxani, Bêbiyani, Kalazinciri ve Rezo. Ayrıca, aşiretin merkezi Goran olmakla birlikte, Kândola'nın da Goran aşiretinden bir grup olduğu düşünülmektedir. Bu aşiret, Şerefbeyani, Bacalan ve Zuhab'ın kuzeyindeki Sancabi aşiretleri ile komşuluk ilişkileri içinde olmuştur. 1930 yılı verilerine göre, Goran aşireti yaklaşık 5000 aileden oluşmakta ve göçebe veya yarı göçebe olarak Mahideş ve Harun Nişi Xan bölgelerinde yaşamlarını sürdürmektedirler.

Tarihsel Kökenler ve Bağlantılar

Şerefname'ye göre, Cengiz Han döneminde Erdelan Bölgesi Hakimi Baba Erdelan'ın Diyarbakır'a gelerek Goran aşireti içinde yaşaması ve onların "yüksek değerini" fark etmesi, aşiretin tarihsel önemini vurgular. Hatta Erdelanların da Goran aşiretinin Memoyi kısmından geldiği belirtilir. Ziya Gökalp, Köranları (Goranları) Mılan aşiretinin yedi asil aşiretinden biri olarak kabul ederken (*), Şerefname ve Dr. Fritiz, Köranların aslen Kelhur grubundan olan Goran aşiretine dayandığını iddia eder. Bu aşiretin Babil devleti zamanından beri bölgede yaşadığı ve Şerefname'de bahsedilen Ruham adlı birinin soyunun Keyo'nun oğlu Goderz'e dayandığı belirtilir. Hatta Babil Kralı Buhtunnasır'ın (Nabukadnezar) da bu aşirete mensup olduğu iddia edilmektedir. Ancak Ziya Gökalp, Köranların Kelhur olan Goranlarla bir bağlantısı olduğu tezini reddetmektedir.

Goranların Bitlis aşiretleri arasında yer alması ve günümüzde birçok vilayete yayılması, aşiretin köklü ve geniş bir yapıya sahip olduğunu gösterir. Şerefname, Küranları da Goran grubuna mensup müstakil bir aşiret olarak sayarak bu tezi destekler. Rus araştırmacı Minorsky de Goran hakimiyeti altındaki kalelerden "Kur" (Kürtçe'de derin anlamında) kalesinden bahseder. Bu durum, Küran adının "Kur Kalesi'nden olanlar" anlamına gelebileceği ve günümüzde "Köran" olarak kullanılan ismin aslında "Kuran" (Kâtip kelimesindeki 'K' ile) olabileceği çıkarımını destekler.

Beylikler ve Yönetim

Kuranlar (Köranlar) tarihte üç önemli bölgede beylik kurmuşlardır: Pelingan, Mahideyşt (Kirmanşah) ve Deriteng (Zohab).

• Pelingan Kuranları: Pelingan Kuranları arasında tanınmış dört bey bulunur. İlki Gaybullah Bey olup, dindar ve merhametli kişiliğiyle öne çıkmıştır. Divdiz, Dizman, Kür, Mur, Kelane, Nişur, Meravidimen kalelerini kapsayan bölgede Şah İsmail Safavi döneminde beylik yapmıştır. Ölümünden sonra oğlu Muhammed Bey, Şah Tahmasb'dan İrsi Kalesi'ni almış ve babası gibi dini medreseler inşa etmiştir. Şah Tahmasb'ın kız kardeşi ile evlenerek şerefini artırmıştır. Muhammed Bey'in ölümünden sonra beyliğe İskender Bey geçmiştir. İskender Bey'in vefatından sonra Pelingan, Şah İsmail'in Dinver Kalesi komutanı Solak Hüseyin Tekeli tarafından ele geçirilmiştir. Ancak Şah İsmail'in ölümü ve İran'daki karışıklıklar üzerine, Hemedan Valisi Veli Han'ın Tekeli Solak Hüseyin'i ortadan kaldırmasıyla Şehrizor beylerbeyi Mahmut Paşa, Pelingan'ı zapt ederek Osmanlı topraklarına katmıştır.

• Deritenk Kuranları: Hilvan veya Hulvan olarak bilinen Cibal (dağlık) bölgesinde yer alan bu kaledeki Kuranların ilk beyi Sohrab Bey, kahramanlığıyla tanınmıştır. Emri altında Bave, Baske, Elani, Kale'i Zincir, Zıvanser, Durman, Zermaniki kaleleri bulunmaktaydı. Sohrab Bey'in vefatından sonra oğlu Ömer Bey beyliğe geçmiştir. Ömer Bey, başlangıçta kötü bir şöhrete sahip olsa da daha sonra tövbe edip dindarlar arasına katılmıştır. Kanuni Sultan Süleyman'ın Bağdat'ı fethi sırasında ona biat ederek İrsi Kalesi'nin idaresini almıştır. Ölümünden sonra yerine Kubad Bey geçmiş ve Dinver'den Bağdat'a kadar geniş bir alanda reislik yapmıştır. Bu beylik, 1597'den sonra tamamen dağılmıştır. Şanlıurfa Köranları'nın bu gruptan geldiği düşünülmektedir.

Günümüzde Goran aşireti üyeleri Urfa merkez, Viranşehir, Bitlis, Siirt, Azerbaycan, İran ve Irak gibi birçok bölgeye dağılmış durumdadır.

Önemli Şahsiyetleri

Tarihsel süreçte Goran aşiretinden birçok önemli şahsiyet yetişmiştir:

1. Gorani Kadı Sait: Halep'te yaşamış meşhur Goran ailesine mensuptur. Dedesi Muhammed, Hicri 7. yüzyılda Halep'e yerleşmiştir. Faziletli bir bilgin ve ozan olan Sait, H.983 (M.1575) yılında Halep'te vefat etmiştir. Şiirleriyle tanınmıştır.
2. Sait (Gorani Sait): Kürdi adıyla meşhur Gorani Ebubekir'in torunu, Mahmut'un oğludur. Mekke'de ikamet etmiş ve burada salihler arasında yer almıştır. H.872 (M.1468) yılında Medine-i Münevvere'de vefat etmiştir.
3. Sakine: Bedir Muhammed'in kızı, Bedir Muhammed'in Cemal Yusuf'un oğlu, Gorani Kürt Hıdır'ın torunlarından Fatıma'nın kız kardeşi ve Hasan'ın annesidir. Bilgin bir şahsiyet olan Sakine, Hicri 9. yüzyılda yaşamıştır.
4. Ebubekir (Esseyit Ebubekir): Tasnifleriyle tanınan Kürdi Gorani el-Hüseyni Esseyit Hidayetüllah'ın oğludur. Yüksek dini mertebeye sahip bir evliya olarak kabul edilen Ebubekir, H.1014 (M.1605) yılında vefat etmiştir. "Şerhu'l Muhanrer fil Fıkıh" (3 cilt), "Riyadü'l Hulut" ve "Siracü'l Tarik" gibi eserler bırakmıştır.
5. Ebubekir el-Gorani: Gorani Mustafa'nın oğlu olup Halep'te doğmuştur. H.1227 (M.1812) yılında Halep Kadısı, H.1238 (M.1822) yılında Nakip olmuş ve H.1241 (M.1825) yılında vefat etmiştir. Ortalama bir şair olup çok sayıda kasidesi bulunmaktadır.
6. Ebu Suud: Şair ve edip Gorani adıyla tanınan Halepli Muhammed'in oğludur. H.1056 (M.1646) yılında vefat ettiği bilinmekle birlikte biyografisi hakkında detaylı bilgi bulunmamaktadır. Yumuşak ahlaklı ve güçlü düşünceli bir şair olarak tanınmıştır.

Kaynakça

• "Major Soane Kürdistana Yolculuk" ve Muhammed Emin Zeki Beg, "Kürd ve Kurdistan Tarihi" (1931) adlı eserlerinden alıntılanan bilgiler. (Tam kaynakça için eserin tam künye bilgileri gereklidir).
• Şerefname (Bitlisi, Şeref Han). (Goran aşiretinin tarihsel anlatıları ve beylik yapıları hakkında genel bilgi için.).
• Gökalp, Ziya. (Köranların Mılan aşiretine bağlılığı ve Kelhur Goranlarla ilişkisi hakkındaki görüşleri.). (Tam kaynakça için Ziya Gökalp'in ilgili eserinin tam künye bilgileri gereklidir).
• Minorsky, Vladimir. (Rusyalı Minorsky'nin Goranlar ve Kür Kalesi hakkındaki görüşleri.). (Tam kaynakça için Minorsky'nin ilgili eserinin tam künye bilgileri gereklidir).
• "Kurden.hewramane. 1876 orig. Xylografie + Lexikon-Artikel Gûran (Goran) Eşiret". (Bu referans, orijinal metindeki görselle ilgili olup, akademik bir kaynakça için eserin tam künye bilgileri gereklidir.)

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır