DASENİ, DASNİ, DE'SENİ,DASINİ AŞİRETİ

Daseni (Dasni, De’seni, Dasini) Aşireti

Daseni Aşireti (alternatif yazımlar: Dasni, De’seni, Dasini, Dāsini), ağırlıklı olarak Kuzey Irak'ta (Kürdistan Bölgesel Yönetimi) Büyük Zap ve Küçük Zap nehirleri arasındaki bölgede, Duhok (Dohuk) ve Sheikhan (Şêxan) civarından Edyabene'ye (Edyabene veya benzer) kadar uzanan alanda yaşayan büyük bir Yezidi (Êzidi) Kürt aşiretidir. Tarihsel olarak güçlü bir Yezidi kabilesi olup, günümüzde bazı üyeleri Müslümanlaşmıştır. Aşiret, Duhok'un bir mahallesi olarak kabul edilen Dasini bölgesinde köken alır ve Yezidilerin "yedi büyük aşiret"inden biri olarak bilinir. Şerefname ve diğer kaynaklarda Sancak-ı Dasini olarak anılır; Osmanlı döneminde Amediye emirleri Dohuk'u bu sancaktan almıştır.

Köken ve Tarihsel Gelişim

Daseni aşireti, Kürt etnik kökenli olup, Yezidiliğin (Êzidilik) erken dönemlerinde Adawiyya tarikatı (Şeyh Adi ibn Musafir'in kurduğu) ile bağlantılıdır. Kökeni, 10.-11. yüzyıllara dayanır; 906'da Ninova (Musul) civarında Arap ve Oğuz baskılarına karşı Hazbani aşiretiyle birleşerek isyan etmişlerdir. 14. yüzyılda İbn Fadlallah el-Umari, Daseni'yi Bokhti (Bohtan) Kürt aşiretinin bir kolu olarak tanımlar.

Şerefname'ye Göre:

• Şeref Han, Dasinilerden kısaca bahseder; Amediye emirleri Dohuk'u Sancak-ı Dasini'den almıştır.
• 941/1534'te Yavuz Sultan Selim, Erbil Sancağı ve Sorhan Vilayeti'ni Yezidilerin emiri Hüseyin Bey Dasini'ye vermiştir. Bu atama, Dasiniler ile Soran (Soran Emirliği) arasında kanlı savaşlara yol açmıştır.

Osmanlı ile ilişkileri genellikle iyi olmuştur; Kanuni Sultan Süleyman döneminde Hüseyin Bey'e destek verilmiş, ancak Soran Emirliği ile çatışmalar yaşanmıştır. Aşiret, Osmanlı idaresinde vergi veren ve yerel güç olarak tanınmıştır. 19. yüzyılda Yezidi aşiretleri arasında isyanlar ve Osmanlı baskıları görülse de, Daseni genellikle sadık kalmıştır.

Soran ile Kan Davası: Tarih boyunca Sorani (Soran) aşiretiyle geleneksel düşmanlık ve kan davası vardır; çatışmalar sıkça yaşanmıştır.

Modern Dönem: Kuzey Irak'ın yanı sıra Ermenistan ve Gürcistan'da (Kafkas göçleriyle) yaşayan üyeleri vardır. Günümüzde Yezidi üyeler Miridxane (Mir'in evi) bölümünde inançlarını sürdürür; Müslümanlaşanlar da mevcuttur.

Dil, İnanç ve Kültür

• Dil: Kürtçe (Kurmanci veya Sorani etkileriyle); Yezidi geleneklerinde Êzidi lehçesi yaygındır.
• İnanç: Çoğunluk Yezidi (Êzidi); Tawus Melek (Melek Tavus) merkezli, Şeyh Adi'nin öğretileriyle şekillenmiş. Müslümanlaşan kesimler Sünni'dir.
• Kültür: Yezidi gelenekleri (cem, oruç, hac Laliş'e) hakim; aşiret yapısı güçlü, reislik babadan oğula geçer. Tarihsel olarak savaşçı ve bağımsız bir yapıya sahiptir.

Önemli Şahsiyetler

• Hüseyin Bey Dasini: Kanuni döneminde Erbil (Hevler) hakimliğine atanmış; Soran Emiri Mir Seyfeddin ile savaşmış, Osmanlı desteğiyle üstün gelmiş ancak yenilmiştir. 5000 Daseni savaşta ölmüş; Hüseyin Bey İstanbul'a çağrılmış ve orada vefat etmiştir (mezarı İstanbul'dadır). Şerefname'de kötü idaresi nedeniyle ortadan kaldırıldığı belirtilir.
• Dasni Mirza (Mirza Bey): Kürt emirlerinden; Musul valiliği yapmış (1650 civarı). Görevden alınarak İstanbul'a çağrılmış ve H.1060/M.1650'de orada ölmüştür.
• Cemaleddin Ömer (Daseni Cemaleddin Ömer): Moğol ve Türkmen döneminde yaşamış ünlü ses sanatkarı (müzisyen). Daseni Kürt Caferzade'nin torunu, Hıdır'ın oğlu. Bağdat'ta müzik dersi vermiş; Hülagu ile birleşmiş ancak öldürülmüş. Şerafeddin Harun el-Cevini tarafından satın alınmış; H.661/M.1263 doğumlu. Şam'da Tenkez'e yakın olmuş; Nasır'a maaş bağlanmış. H.800/M.1398'de vefat etmiş. Müzik kitapları yazmış (örneğin Tenzil el-zetlup fi îlmi Eddevair ve Dump).

Yerleşim ve Nüfus

• Ana Bölge: Kuzey Irak (Büyük Zap-Küçük Zap arası, Duhok, Sheikhan, Musul civarı, Edyabene'ye kadar).
• Diğer: Ermenistan, Gürcistan (Kafkas göçleri); bazı üyeler Suriye ve Türkiye'de. Nüfus: Tarihsel olarak güçlü (binlerce aile); günümüzde Yezidi nüfusunun bir parçası olarak on binlerce kişi tahmin edilir.

Sonuç

Daseni Aşireti, Yezidi Kürtlerin en eski ve güçlü aşiretlerinden biri olup, tarih boyunca Soran ile çatışmalar, Osmanlı desteği ve yerel emirliklerle anılır. Yezidiliğin Miridxane bölümünde inançlarını koruyan aşiret, göçler ve asimilasyonlarla dağılmıştır. Kökeni Bokhti'ye dayanır; Şerefname ve Osmanlı kayıtları temel kaynaklardır. Modern dönemde Yezidi soykırımları (74. ferman) gibi olaylar aşireti etkilemiştir; kültürel kimlik korunmaya çalışılır.

Kaynakça

• Şeref Han, Şerefname (çeşitli baskılar; Dasini ve Soran çatışmaları).
• Muhammed Emin Zeki Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi.
• Wikipedia: Daseni (en.wikipedia.org/wiki/Daseni).
• Reddit/kurdistan: The Ezidî Mişûr of Pîr Sinî Daranî (Dasini tarihi).
• ResearchGate: XIX. Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Yezidî Aşiretler (2023).
• Butun Aşiretler Blogu: DASENİ, DASNİ, DE'SENİ, DASINİ AŞİRETİ (butun-asiretler.blogspot.com).
• Britannica: Yazidi (Yazidilerin tarihi ve aşiretleri).
• Diğer: Ibn Fadlallah el-Umari (14. yy); Yaqut al-Hamawi, Mu'cemü'l-Buldan.

 

 

Uyarı:Kaynak gösterilmeden ve izin alınmadan, kopyalanamaz, elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz