CİNGANİ ,ZİNGANİ,ÇENGENİ VEYA ZENGENE

Cingani (Zingani, Çengeni, Zengen) Aşireti: Tarihsel Kökenleri, Coğrafi Dağılımı ve Sosyo-Politik Kimliği Üzerine Akademik Bir İnceleme

Cingani, Zingani, Çengeni veya Zengen olarak farklı isimlerle anılan bu aşiret, Ortadoğu'nun özellikle İran, Irak ve Anadolu coğrafyasında tarihsel ve kültürel derinliği olan bir topluluktur. Aşiretin kökenleri, Farsça-Türkçe lügatlarda ve Osmanlı arşiv kayıtlarında geçen bilgilere göre, İran Azerbaycanı'ndaki Zengan, Zangana veya Zancan şehriyle ilişkilendirilmekte, bu da onların Türkmen kökenli olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir. Ancak Şerefname gibi Kürt tarihi kaynaklarında bir emirlik olarak anılması ve günümüzde de Kürt aşiretleriyle olan bağlantıları, aşiretin karmaşık etno-kültürel yapısını gözler önüne sermektedir.

Tarihsel Kökenler ve Etno-Kültürel Kimlik: Şerefname, Cingani aşiretinden "Zengene Emirliği" olarak bahseder ve bu emirliğin I. İsmail (Şah İsmail) dönemine kadar meşhur ve tanınmış bir siyasi birim olduğunu belirtir. Şah İsmail döneminden sonra bu hanedanın dağıldığı, aşiret efradının ve ileri gelenlerinin Safevi devletinin muhafızları arasına girmek zorunda kaldığı kaydedilir. Bu durum, aşiretin Safevi İmparatorluğu'nun merkeziyetçi politikaları karşısında yaşadığı dönüşümü göstermektedir.

Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü'nün 111 numaralı Kerkük Livâsı Mufassal Tahrîr Defteri kayıtları (Kanuni Dönemi) ise Zengene taifesinin İran Azerbaycanı'ndan gelerek Kerkük'e yerleşen Türk aşiretlerinden biri olabileceği ihtimalini kuvvetle vurgular. Bu tahrir defterinde cemaate mensup kişilerin "Eslemez, Kulu, Kayıtmaz, Bayram, Tanrıvermiş, Uğur, Satılmış, Kılıç" gibi Türkçe isimler taşıması ve kethuda Şah Ali veled-i Devletyar cemaatinde yer alan "Cabi" isimli kişinin Kürt olduğunun özellikle belirtilmesi, aşiretin etnik yapısının karmaşık ve katmanlı olduğunu göstermektedir. Bir cemaat veya yerleşim biriminde bir kişinin etnik menşeinin özellikle belirtilmesi, o kişinin içinde bulunduğu topluluktan etnik olarak farklı olduğunun güçlü bir delilidir. Bu veriler, aşiretin hem Türkmen hem de Kürt unsurları barındıran bir yapıya sahip olabileceği veya zaman içinde kültürel asimilasyon ve entegrasyon süreçleri yaşadığını düşündürmektedir.

Coğrafi Dağılım ve Aşiret İlişkileri: Aşiretin günümüzdeki dağılımı da bu karmaşıklığı yansıtır. Irak'taki kısmı, özellikle Caf aşiretine bağlı bir kabile olarak yaşamaktadır. Abbas Azzavi'nin Zingenileri Caf aşiretine bağlı olarak adlandırması, bu bağlantıyı pekiştirir. Kimi eserler ise bu aşireti Zingeni olarak isimlendirmektedir. Dr. Fritiz, "Kürtler" isimli eserinde, günümüzde Cingene olarak bilinen toplulukların temelinin bu aşirete dayanma ihtimalinden bahsetmektedir ki bu, aşiretin göçebe ve gezginci bir yaşam biçimiyle ilişkilendirilmesine yol açmıştır. İran'daki Cingani-Zingani aşireti ise kendi başına müstakil ve gezginci bir aşiret olarak bilinir.

Aşiretin reisi Xasro Ağa'dır ve Faris Ağa ile Rüstem Ağa adında iki oymağı bulunmaktadır. Aşiret üyeleri ağırlıklı olarak Kefré, İbrahim Hancı, Somak ile Kirmanşah çevresinde yaşarlar. Muhammed Emin Zeki Bey'e göre, 1931 yılı itibarıyla aşiretin nüfusu yaklaşık 450 aile civarındadır ve tarımla uğraşmaktadırlar.

Önemli Şahsiyetler ve Kültürel Miras: Cingani aşireti, tarih boyunca önemli şahsiyetler yetiştirmiştir:

• Oğlan Budak: Birinci Şah Abbas'ın komutanı ve Horasan'a bağlı Hebuşan'ın hakimiydi. Bu durum, aşiretin Safevi İmparatorluğu döneminde askeri ve idari görevlerde üst düzey temsilcilerinin olduğunu gösterir.
• Kadı-el-Koyi (Hacı Kadir el-Koyi): Kerkük şehrinin güneyinde yaşayan Zengene aşiretine mensup önemli bir Kürt şair ve düşünürdür. 1817 yılında Kor Kare köyünde doğan Kadı-el-Koyi, Köysancak kasabasında ilim tahsil etmiş ve "Koyi" lakabını buradan almıştır. İstanbul'da Bedirhan Paşa'nın çocuklarına hocalık yapmış ve yazdığı şiirlerle Kürt milli duygusunu uyandırmıştır. Şiirlerinde halkının geri kalmışlığını, ihtilaflarını ve özellikle Kürt dilinin kullanılmayışından duyduğu üzüntüyü dile getirmiştir. Divanı, Abdurrahman Said Bey tarafından toplanarak 1925 yılında Bağdat'ta basılmıştır. Onun şiirleri, Kürt aydınlanma hareketinin önemli metinleri arasında yer alır.
• Ahmet Sultan: Darü'l Mümin'in ve Sebzevar Ülkesi'nin hakimi olan Cemi Sultan'ın oğlu ve Çengeni aşiretinin emiriydi. I. Şah Abbas zamanında güçlü bir devleti ve hükmü vardı.

Sonuç: Cingani (Zingani, Çengeni, Zengen) aşireti, tarihsel süreçte hem Türkmen hem de Kürt kültürel unsurları barındıran, etnik ve dini kimlikler açısından çok katmanlı bir yapıya sahiptir. İran Azerbaycanı'ndan Kerkük'e uzanan kökenleri, Safevi İmparatorluğu'nun merkeziyetçi politikalarıyla yaşadığı dönüşüm, Caf aşireti gibi Kürt konfederasyonlarıyla olan bağlantıları ve gezginci yaşam biçimine dair hipotezler, aşiretin dinamik tarihini ortaya koymaktadır. Oğlan Budak ve Ahmet Sultan gibi askeri ve siyasi liderleri ile Kadı-el-Koyi gibi önemli düşünür ve şairleri, aşiretin kültürel ve entelektüel mirasını zenginleştirmektedir. Cingani aşiretinin incelenmesi, Ortadoğu'nun etno-kültürel haritasının karmaşıklığını, aşiretlerin siyasi güçlerle olan etkileşimini ve kimliklerin zaman içinde nasıl evrildiğini anlamak için değerli bir vaka sunmaktadır.

---

Kaynakça:

1. Şerefname: (Şeref Han Bidlisi, 1597). (Kürt beyliklerinin ve aşiretlerinin tarihini anlatan klasik eser. Zengene Emirliği hakkında bilgiler içerir).
2. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü - Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. (Kanuni Devri). 111 Numaralı Kerkük Livâsı Mufassal Tahrîr Defteri. (Zengene taifesinin olası Türkmen kökenleri ve etnik yapısı hakkında arşiv kayıtları).
3. Fritiz, Dr. (Eserin tam adı ve yayın bilgileri belirtilmeli). Kürtler. (Cingene topluluklarıyla Zingani aşireti arasındaki olası bağlantıya dair hipotez).
4. Azzavi, Abbas. (Eserin tam adı ve yayın bilgileri belirtilmeli). (Irak'taki aşiret yapıları, Zingenilerin Caf aşiretiyle bağlantıları).
5. Muhammed Emin Zeki Bey. (1931). Kürd ve Kürdistan Tarihi. (Cingani aşiretinin 1931 yılındaki nüfusu ve yerleşim yerleri hakkında bilgiler).
6. Kürt Edebiyatı ve Aydınlanma Hareketleri: Kadı-el-Koyi'nin hayatı, eserleri ve Kürt dili ile milli duygularına katkıları üzerine akademik çalışmalar. (Örnek: Kürt modern edebiyatı ve şairleri üzerine araştırmalar).
7. Safevi Dönemi Aşiret Politikaları: Safevi İmparatorluğu'nun aşiretleri merkezi sisteme entegre etme veya dağıtma politikaları üzerine tarihi araştırmalar.