Bozıki veya Bozıkan aşireti, tarih boyunca Bitlis geçidi, Dicle, Doğu Toros dağları ile Fırat nehrinin yüksek dağları havzasında yaşamış, köklü bir geçmişe sahip Kürt aşiretlerindendir. Kürt tarihçisi M.E. Zeki Bey, 1931 yılı araştırmalarında 180 aileden müteşekkil Bozıkanlıların nüfusunun yaklaşık 1300 kişi civarında olduğunu kaydetmiştir. Bu aşiret, Bidri, Malaşıko ve Küryan aşiretleri ile aynı coğrafi bölgelerde yaşamaktadır.
Köken Tartışmaları: Arap mı, Araplaşmış mı? Bozıkiler'in kökeni hakkında farklı görüşler bulunmaktadır. Bir iddiaya göre, Bozıkiler, Abbasi Hanedanının önemli vezirlerinden Bermekiler'in bir kolu olan Süveydiler'den ayrılmıştır. Bermeki ailesi, İslamiyet'in yayıldığı dönemde Afganistan'ın Belh şehrinde (bugünkü Mezar-ı Şerif) Zerdüşt inancıyla yaşamakta ve Zerdüşt tapınağının koruyucularıydı. Tıp ve astronomi alanında zamanının en bilgili halklarındandı. Miladi 637 yılında Saad ibn. Vakkas'ın komutanlarından Ummaye Süleyman tarafından Hindistan'ın Belh şehrinden önce Şam'a, oradan da Mekke'ye götürülen Bermekiler'in bir kolunun Süveyd denilen bir bölgeye yerleştikten sonra Bermekiler'den ayrılarak bağımsız ve çok büyük bir hanedan olduğu belirtilmektedir. Süveydiler'den Bozıkiler gibi Pazukiler ile Bingöl, Diyarbakır ve Dersim civarlarında birçok aşiret ayrılmıştır.
Ancak, İngiliz Kürdolog ve araştırmacılar, Bozıkiler'in Arap asıllı olduklarını ve Kurmanci ile Zaza lehçelerinin dışında kendilerine has bir şive ile Arapça konuştuklarını kaydetmektedir. Bu durum, "Bozıkiler Arap asıllı mı, yoksa 240 yıllık bir süre ile Mekke'de yaşayarak araplaşan Süveydiler'in bir kolu mu?" tartışmasını gündeme getirmektedir. Her iki tez de kesin belgelere dayanmaktan çok, sözlü rivayetler ve tarihsel gözlemler üzerinden ilerlemektedir.
Coğrafi Adlandırma ve Bizans Bağlantısı Bozıki veya Bozıkan isminin, Sason ilçesinin 25 km kuzeyinde bulunan Kaleyolu (Bozikân) köyündeki kaleden geldiği iddia edilse de, bu iddiayı destekleyecek güvenilir bilgi bulunmamaktadır. Bozıkan Kalesi, Bizans dönemine ait olup, 4. yüzyıl yapılarındandır. Doğudan batıya ulaşımı sağlayan İpek Yolu'nun bu bölgesindeki kontrolünü sağlayan stratejik bir görev üstlendiği düşünülmektedir. Aşiretin isminin bu kaleden mi geldiği, yoksa kalenin isminin aşiretten mi kaynaklandığı net değildir.
Akrabalık Bağlantıları ve Çeşitlilik Bozıkanlıların Arap kökenli Bidri aşiretinin bir kolu olan Mala Bozo ile bağlantılarının olup olmadığı net olarak bilinmemektedir. Bu aşiretin en önemli özelliklerinden biri de, yaşadıkları bölgede içlerinde çok sayıda Hristiyan ve Ermeni kökenli kişiyi barındırmalarıdır. Bu durum, aşiretin tarihsel olarak çok kültürlü ve çok inançlı bir yapıyı kucakladığını göstermektedir.
Dini ve Dilsel Çeşitlilik Süveydiler'den ayrılan ve Bozıkiler'i oluşturan bu gruplar arasında, Sünni olup Kurmanci lehçesi konuşanların yanı sıra, Zazaca konuşanlar ve Şii inancına mensup olanlar da bulunmaktadır. Bu dini ve dilsel çeşitlilik, aşiretin karmaşık tarihsel yolculuğunun ve farklı coğrafyalarda kurduğu etkileşimlerin bir yansımasıdır.
Tarihsel Yayılım ve Göç Yolları Bozıkiler, tarih boyunca meydana gelen sosyal hareketler ve çatışmalar nedeniyle birçok yöreye dağılmışlardır. Önceleri Hınıs, Malazgirt ve Ağrı ilinin bazı ilçelerine yayılmışlar, daha sonra da Oğgan ve Muş yörelerine doğru ilerlemişlerdir.
Bozıkiler, güçlenip bağımsızlıklarını ilan etmek isteseler de, birçok çarpışmadan sonra kuzeye doğru sürülmüşlerdir. Bir kısmı Tiflis yörelerine yerleşirken, diğer büyük bir kısmı da Eleşkirt taraflarına iskân edilmiştir. Eleşkirt'te zamanla güçlenerek Beyazıt Paşalığı'nı ele geçirdikleri bilinmektedir. Günümüzde Muş, Bitlis, Ağrı ve Van civarındaki muhtelif ilçe ve köylerde yaşamaya devam etmektedirler.
Özel Bir Not: Şeyh Nasureddin ve Toprak Tahsisleri İngiliz Kürdolog'un iddialarına göre, Şeyh Nasureddin'in öğretilerini takip ederek İslam'ı çok katı bir şekilde yaşadıkları dönemde, Yavuz Sultan Selim'in imzalı fermanı ile Tillo ve Siirt çevresinde bu aileye çok geniş araziler tahsis edildiği belirtilmektedir. Bu bilgi, aşiretin Osmanlı İmparatorluğu ile olan ilişkilerinin ve bölgedeki nüfuzunun önemli bir göstergesidir.
Sonuç Bozıki aşireti, hem kökenlerine dair süregelen tartışmalarla hem de dini, dilsel ve kültürel çeşitliliğiyle Kürt tarihinin ve toplumsal yapısının ilgi çekici örneklerinden biridir. Dağıldıkları geniş coğrafya ve tarihsel süreçteki göçleri, onların dinamik ve değişime açık yapısını gözler önüne sermektedir. Aşiretin tarihini anlamak, bölgenin kadim kültür mozaiğini çözmede önemli bir anahtar sunmaktadır.
Kaynaklar:
- Zeki Bey, Mehmet Emin. (1931). Kürd Aşiretleri Üzerine Araştırmalar veya ilgili çalışmaları. (Tam yayın bilgisi ve başlık farklılık gösterebilir).
- Osmanlı Arşiv Belgeleri ve Fermanları. (Özellikle Yavuz Sultan Selim dönemine ait Tillo ve Siirt çevresindeki arazi tahsisleri ile ilgili).
- İngiliz Kürdolog ve Araştırmacıların Çalışmaları. (Bozıkiler'in Arap kökeni ve dilsel özellikleri hakkındaki iddialar). (Spesifik yazar ve eser adı belirtilmediği için genel atıf yapılmıştır).
- Tarihi Coğrafya ve Arkeoloji Çalışmaları. (Bozıkan Kalesi ve İpek Yolu bağlantısı).
- Sözlü Tarih ve Aşiret Rivayetleri. (Süveydiler ile bağlantı, dini ve dilsel çeşitlilik, yayılım alanları gibi konularda başvurulmuştur).
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder