BOŞNAKLAR

Boşnaklar: Kökenleri, Tarihi, Kimliği ve Kültürel Özellikleri

Giriş

Boşnaklar, günümüzde ağırlıklı olarak Bosna-Hersek ve Sancak (Sırbistan-Karadağ sınırındaki bölge) coğrafyasında yaşayan, Doğu Slav kökenli bir halktır. Orta Çağ’da Bosna’da Slav kökenli halka “Boşnyani” (Bosnalı) adı verilmiş; Osmanlı hâkimiyetiyle birlikte toplu olarak İslam’ı benimsemişlerdir. Kendilerini Boşnak olarak tanımlayan bu topluluk, Boşnakça konuşur; Latin ve Kiril alfabelerini kullanır. Çoğunluğu Müslüman (Hanefi-Sünni) olup, az sayıda agnostik, ateist, Katolik ve Ortodoks birey bulunmaktadır. Sosyo-kültürel olarak hem Avrupa hem de İslam medeniyetine ait bir kimlik taşırlar.

Köken Tartışmaları

Tarihî belgeler Boşnakların Doğu Slav milletinin bir parçası olduğunu göstermektedir. Ancak bazı araştırmalar kökenlerini Slavlardan daha eskiye, İlir kavimlerine dayandırmaktadır.

• İlir Tezi: MÖ 2000’lerde İlirler, Balkanlar’ın batısına yerleşmiş; Saraybosna yakınındaki Butmir kültürü gibi eski Avrupa kültürlerinin yerini almıştır. Kelt istilalarına rağmen III.-IV. yüzyıllarda İlirler hâlâ bölgede önemli bir gruptu. Roma işgaliyle İlirya eyaleti kurulmuş; Dalmaçya eyaleti bugünkü Hersek ve Bosna’nın bir kısmını, Panonya eyaleti ise Sava Nehri’nin doğusunu kapsamıştır.
• Slav Göçü: VII. yüzyılda Slavlar Bosna ve çevresine yerleşmiştir. Boşnakların ataları, Bosna ve Vrbas nehirleri kıyılarına yerleşen Slav gruplarıdır. Sırp ve Hırvatlar Boşnaklardan sonra bölgeye gelmiş; Hırvatlar bugünkü Hırvatistan’da, Sırplar ise Sırbistan’da kendi devletlerini kurmuşlardır.
• İsim Kökeni: Boşnaklar, İtalyanlar ve İspanyollar gibi isimlerini ülkelerinden (Bosna) alır. En yaygın görüşe göre “Bosna” adı, Bosna Nehri’nden gelir. Orijinali “Bosona” olup İlir döneminden kalan bir isimdir.

Orta Çağ ve Bosna Kilisesi

Orta Çağ’da Boşnaklar, Bosna Kilisesi’ne bağlı “İyi Hıristiyanlar” olarak bilinirdi. Bu kilise, Katolik ve Ortodoks mezheplerini reddeder; Bogomilizm, Patarenizm, Maniheizm gibi heterodoks inançlardan etkilenmiştir.

• Bogomiller/Patarenler: Şizm, düalizm ve mistisizm etkisinde kendi inanç sistemlerini oluşturmuşlardır.
• Steçaklar: Bosna Kilisesi’nin varlığını gösteren en önemli arkeolojik kanıtlardır. Bu mezar taşları, Orta Çağ Boşnak kültürünün sembolüdür.
• Bosna Banlığı ve Krallığı: Ban Kulin döneminde (XII. yüzyıl) güçlenen Bosna, 1377’de Bosna Krallığı’na dönüşür. Bosna Kilisesi, krallığın sonuna kadar etkili bir merkezdir.

Osmanlı Dönemi ve İslamlaşma

Osmanlı hâkimiyetiyle Boşnaklar topluca İslam’ı kabul eder. Bu geçişin başlıca nedenleri:

• Bosna Kilisesi’nin zayıflığı: Katolik ve Ortodoks kiliseleriyle çatışmalar nedeniyle organize bir din yapısı yoktur.
• Pragmatik nedenler: Zenginler malını korumak, sıradan halk ise sosyal ve ekonomik avantajlar için Müslüman olur.
• Yavaş ve gönüllü süreç: Camii ve tekke inşaatlarıyla hızlanır. Boşnaklar, Avrupa’daki Müslüman topluluklar arasında İslam’ı en hızlı ve toplu şekilde benimseyen gruptur.

Boşnak Müslümanlığı, yerel geleneklerle harmanlanmıştır:

• Alkol hiçbir zaman büyük haram sayılmamıştır.
• Domuz eti kesin olarak yenmez.
• Kadın giyimi, Avusturya-Macaristan işgaline (1878) kadar diğer İslam ülkelerine göre daha açıktır.

Modern Dönem ve Göçler

• Yugoslavya Dönemi: 1918’de kurulan Sırp-Hırvat-Sloven Devleti (sonra Yugoslavya), Boşnakları ayrı bir millet olarak tanımaz. 1919’da Yugoslav Müslüman Organizasyonu (YMO) kurulur; amacı Bosna’nın bütünlüğünü korumaktır.
• Cvetković-Maček Anlaşması (1939): Hırvatistan Banlığı kurulur; Bosna’nın bölünmesi gündeme gelir.
• Büyük Göçler:
  • 1914’te Karadağ’dan 20.000, Sırbistan’dan 50.000 Boşnak Türkiye’ye göç eder.
  • 1950’lerde Sancak, Kosova ve Makedonya’dan yaklaşık 250.000 Boşnak Türkiye’ye göç eder (bazı kaynaklar daha yüksek rakamlar verir).

Din ve Kimlik

• Çoğunluk Hanefi-Sünni Müslüman’dır.
• Son 75 yılda dış etkilerle ateist, agnostik ve deist gruplar oluşmuştur (1991 sayımına göre %10).
• Az sayıda Boşnak Katolik ve Ortodoks vardır (evlilikler veya kültürel etkileşim sonucu).
• Boşnakça, Slav dillerinden olup Latin ve Kiril alfabeleriyle yazılır.

Sancak Boşnakları

Sancak’taki Müslümanlar kendilerini genellikle Boşnak olarak tanımlar; ancak bazıları “Karadağlı Müslüman” veya “Sırbistanlı Müslüman” der. Etnik köken, dil ve Bosna Boşnaklarıyla bağları aynıdır. Orta Çağ’dan beri bölgede yaşayan Boşnaklar, 500 yıldan fazla Osmanlı idaresinde kalmıştır.

Sonuç

Boşnaklar, Slav kökenli bir halk olarak Orta Çağ’da Bosna Kilisesi’ni benimsemiş; Osmanlı döneminde İslam’ı kabul ederek kendine özgü bir kimlik geliştirmiştir. Bugün hem Avrupa hem İslam medeniyetine ait bir toplum olarak Bosna-Hersek ve Sancak’ta varlıklarını sürdürmektedirler. Tarih boyunca göçler, isyanlar ve kimlik mücadeleleriyle şekillenen Boşnak kimliği, Balkanlar’ın en önemli etnik gruplarından biridir.

Kaynakça

• Fine, John V. A. (1994). The Late Medieval Balkans. Ann Arbor: University of Michigan Press.
• Malcolm, Noel. (1994). Bosnia: A Short History. London: Macmillan.
• Ćirković, Sima. (2004). The Serbs. Oxford: Blackwell Publishing.
• Hacıyahiç, Muhamed. (1990). Gelenekten Kimliğe Kadar Boşnak Müslümanlarının Milliyet Kimliği Sorunu. Saraybosna.
• Imamović, Mustafa. (1998). Historija Bošnjaka. Saraybosna: Novi Pazar.
• Sugar, Peter F. (1977). Southeastern Europe under Ottoman Rule, 1354-1804. Seattle: University of Washington Press.
• Zlatar, Zdenko. (1994). Between the Double Eagle and the Crescent: The Republic of Dubrovnik and the Origins of the Eastern Question. New York: Columbia University Press.