BAHDİNAN AŞİRETİ

..

Bahdinan (Badinan/Behdinan) Beyliği ve Aşireti

Bahdinan, doğuda Zap ve Aliya nehirleri ile Musul'un Akra ve Duhok kazaları dahil olmak üzere, batıda Dicle nehri ve Hakkâri'nin Beytüşşebab ilçesine kadar uzanan geniş bir coğrafyada hüküm sürmüş kadim bir aşiret beyliğidir. Başkentleri, Asurlular döneminde M.Ö. 810-823 yılları arasında kral Şemsi Adad tarafından kurulan ve 3. Adad Nirari adına izafeten inşa edilen Amâdiye (İmadiye) şehridir. Amâdiye, 637 yılında Müslümanlar tarafından fethedilmiştir.

Amâdiye Kalesi'nin Tarihi ve Bahdinan'ın Yükselişi

Şehirdeki kale, Hicri 537 / Miladi 1143 yılında İmadeddin Zengi Bin Ak Sungur tarafından tamir edilerek yeniden inşa edilmiştir. Bu kalenin daha önce Bahdinan Kürt aşiretleri tarafından onarılmış, "Aşob" adı verilen küçük bir yapı olduğu ve zamanla yıkıldığı belirtilir. Kazvini ise kalenin tamirinin Deylemi sultanı İmad’u Devlet tarafından yapıldığını ve adının buradan geldiğini söyler. İmad’u Devlet'in vefat tarihi Hicri 338 / Miladi 950'dir.

Bahdinan bölgesi, Bahaddin oğulları ailesinin Amâdiye'yi zapt etmesiyle tarih sahnesine çıkmıştır. Beyliğin ilk dönemi hakkında bilgiler kısıtlı olsa da, 1842 yılına kadar varlığını sürdürmüş ve son hükümdarı İkinci Sultan İsmail Paşa olmuştur.

Beyliğin Yönetimi ve Kültürel Etkisi

Bahdinan beyleri, kendi dönemlerinde imar ve sanat alanında önemli çalışmalar yapmışlardır. Özellikle Sultan Hüseyin'den itibaren dini konularda hassas oldukları, toplumun örf, adet ve geleneklerine büyük önem verdikleri bilinmektedir. Amâdiye merkezde bulunan Sultan Hüseyin'in kabri üzerindeki yazıt, bu hassasiyetin bir göstergesidir. Sultan Hüseyin, Miladi 1186 Recep ayında vefat etmiştir. Kabrinin yanında, İsmail Paşa'nın kızı Ruşen Hanım'a ait, Hicri 1202 / Miladi 1788 tarihli bir kitabe de bulunmaktadır.

Amâdiye Kalesi'nin Zibari Kapısı, Badinan Kapısı ve Musul Kapısı olmak üzere üç büyük kapısı vardır. Şehir merkezindeki Sultaniye binası, sultanların kabirlerinin bulunduğu bir şaheserdir. Ulu Cami (Camii Kebir), Bahdinanlar döneminden kalma şehrin en büyük camisidir. Ayrıca bu dönemde yapılan köprüler, hamamlar ve medreseler de meşhurdur.

Günümüzde bu geniş aşiret birliğinin uzantısı olan yüzlerce aşiret, kendi bölgeleri ve köylerinde yaşamlarını sürdürmektedir.

Kökenleri ve Abbasilerle Bağlantısı

Bahdinan aşiretleri, Abbasi halifeliği döneminde önemli bir konuma sahipti. Aşiret beylerinin kökenleri hakkında farklı rivayetler mevcuttur. Şerefname'nin yazarı Şerefhan, bu beylerin Beni Abbas'tan (Abbâsîler) geldiğini belirtir.

Bahdinan beyliği içinde yer alan önemli aşiretlerden bazıları şunlardır:

• Bervarika Aşireti: Günümüzde Kari Dağı civarında yaşarlar.
• Bervari Zor (Bervari Bala) Aşireti: 61 köye sahiptir ve 1940'lı yıllardaki reisleri Hacı Tatar Efendi Amâdiye'ye bağlı bir nahiyede otururdu.
• Rikan (Radikan) Aşireti: Şerefname'de Radikan olarak geçer. Son dönem reisi Kelhi Ağa idi ve yaklaşık 80 köyü bulunmaktadır.

Beyliğin ilk bilinen atası olduğu rivayet edilen kişinin Amâdiye'ye Şemzinan'dan (Şemdinli) geldiği, ailesinin ise daha önce Muş vilayetinin Arapça ismi olan Tarun'da oturduğu söylenir. Taron veya Tarun, sadece Muş vilayeti olmayıp, Doğu Anadolu'nun bir kısmına, Adilcevaz'dan Van'ın bir kısmına ve çevre illere kadar uzanan bir bölgenin adıdır. Bu bölgede günümüzde hala kendilerini Abbâsî olarak kabul eden Tillo, Palo ve Mırdasi şeyhleri gibi birçok aşiret bulunmaktadır.

Bahdinan Beyliği, Abbâsî halifeliğinden Timur istilasına kadar dillere destan bir yönetim sergilemiş, birçok yer imar edilmiş, binalar, mescitler, medreseler ve köprüler inşa edilmiştir. Ancak Timur'un Irak'a girmesiyle bölge de istila edilmiş, oğlu Şahruh uzun süre Amâdiye'de yaşamıştır.

Bahdinan Beyleri ve Önemli Olaylar

Bahdinan hükümetini kuran zatın, Bahaddin Bin Halil, Bin İzeddin, Bin Muhammed Ebu Nasır Bin Mübarek Ebu Menakib, Bin Mu'tasım Billah, Bin Mustansır, Bin Zahir, Bin Nasır, Bin Mustazi, Bin Mustancid, Bin Muktefi, Bin Mustashar, Bin Mukteda, Bin Muhammed, Bin Kaim, Bin Kadir, Bin Müttaki, Bin Muktedir, Bin Mu'tazıd, Bin Mufik, Bin Mütevekkil, Bin Muhammed, Mu'tasım, Bin Harun Reşit, Bin Mehdi, Bin Ebu Cafer Mansur, Bin Muhammed, Bin Ali, Bin Abdullah, Bin Abbas, Bin Abdulmuttalib olduğu belirtilir. Bu soy ağacı, beyliğin bölgede tanınan ve desteklenen bir hanedan olduğunu göstermektedir.

Bahdinan hükümetinin kuruluş tarihi Miladi 1334, yıkılış tarihi ise 1842'dir. Toplamda 508 yıl hüküm sürmüşlerdir. Beyliğin sona ermesi, son hükümdar Sultan İsmail ile Muhammed İnce Bayraktar arasında çıkan savaşla gerçekleşmiştir. Muhammed Bayraktar, Osmanlı adına beyliğin varlığına son vermiştir.

Son hükümdar Sultan İsmail, yapılan anlaşma gereği ailesiyle birlikte Bağdat'a çekilmiş, orada bir medrese kurarak dini tedrisatla meşgul olmuştur. 1872 yılında vefat etmiş ve Abdülkadir Geylani Hazretleri'nin makamının yanına defnedilmiştir. Büyük alim Şeyh Muhammed'in 1872'de Sultan İsmail'e hitaben yazdığı şiirler meşhurdur.

Aşiretlerin Abbâsî Beylerini Kabul Nedenleri

Bahdinan beyliğinin prenslerinin Abbâsî asıllı olmalarına rağmen, hükmettikleri millet veya aşiretlerin (Muzuri, Zibari, Silifi, Tili, Bervari gibi Kürt aşiretleri) bu durumu gönül rızasıyla kabul etmelerinin üç temel sebebi bulunmaktadır:

1. Psikolojik Sebep: Bu hanedanlar, devlet kurma konusunda tecrübeli ve kendilerini kanıtlamış, bilgili kişilerdi. Aşiretler, bu ailelerin tecrübelerinden hem şanlarını yüceltmek hem de ekonomik, siyasi ve sosyal faydalar elde etmek amacıyla yararlanıyorlardı. Bu kişilerin mağduriyetleri ve zulme uğramaları da aşiretlerin destek azmini artırıyordu. Aşiretler, kız alıp verme yoluyla bu aileleri asimile ederek kendi potalarında eritiyorlardı.
2. Sosyolojik Sebepler: Doğu ve Güneydoğu aşiretlerinin tarihinde ırkçılık anlayışı bulunmamaktaydı. Önemli olanın örf, adet, gelenek ve kültür açısından farklılık olmamasıydı. Aşirete sığınan ve koruma talep eden kişi, canı pahasına korunurdu. Ayrıca bu beylerin bağımsız konumları, aşiret içi çekememezlikleri ortadan kaldırıyordu.
3. Dini Sebepler: İslam aleminde bazı aileler ve hanedanlar "marka" haline gelmiş ve hürmete layık görülmüştür. Abbâsî ailesi, peygamber torunları Hasan ve Hüseyin'in soyundan gelenler veya Halid Bin Velid gibi İslam kahramanlarının hanedanları gibi, halk tarafından tanınan ve desteklenen, güçlü bir dini meşruiyete sahipti.

Bahdinan Beyleri Listesi

İSİM	MELİKLİĞE BAŞLADIĞI TARİH / MİLADİ
1- Melik Halil Bin Melik İzzeddin	1334
2- Alauddin Bin Melik Halil	1339
3- Mecli Bin Alauddin	1342
4- Bahaddin Bin Halil (İmadiye)	1443
5- Sultan Zeyneddin Bin Bahaddin	1461
6- Sultan Nureddin Bin Bahaddin	1467
7- Sultan Muhammed Bin Melik Bahaddin	1480
8- Sultan İkinci Bahaddin Bin Muhammed	1496
9- Sultan Hasan Bin Seyfettin Bin Birinci Badaddin	1501
10- Sultan Hüseyin Veli Bin Hasan Bin Seyfettin	1534
11- Sultan I. Kubad Bin Sultan Hüseyin	1577
12- Sultan Süleyman Bin Emir Mübarek Bin Seyfeddin	1577
13- Sultan Bayram Bin Sultan Hasan	1577
14- Sultan Seydi Bin Kubat Bin Hüseyin	1585
15- Sultan I. Yusuf Bin Bayram	1630
16- Sultan I. Said Bin Seydi	1632
17- Sultan II. Kubad Bin Said	1639
18- Sultan I. Murad Bin Yusuf Bin Bayram	1640
19- Sultan III: Kubad Bin Birinci Said Bin Seydi	1662
20- Sultan II. Bayram Bin II. Yusuf Bin I. Said	1679
21- Sultan II. Said Bin II. Yusuf Bin I. Said	1682
22- Sultan Osman Bin II. Yusuf Bin I. Said	1699
23- Sultan 4. Kubad Bin II. Said	1700
24- Sultan I. Zübeyr Bin II. Said	1701
25 Sultan Büyük Behram Bin I. Zübeyr	1714
26- Sultan 1. İsmail Bin Büyük Behram	1799
27- Sultan 2. Murad bin 1. İsmail	1800
28- Sultan 5. Kubad Bin Hüseyin Bin Büyük Behram	1804
29- Sultan Ahmet Bin Hüseyin Bin Büyük Behram	1805
30- Sultan Adil Bin 1. İsmail	1805
31- Sultan Zübeyir Bin 1. İsmail	1807
32- Sultan Muhammed Said Bin Muhamed Tayyar Bin 1. İsmail	1825
33- Sultan Musa Bin Muhammed Tayyar Bin 1. İsmail	1834
34- Sultan 2. İsmail Bin Muhamed Tayyar Bin 1. İsmail	1840-1842

Önemli Şahsiyetleri

• Hasan (Emir Hasan): Bahdinan Emiri Seyfeddin'in oğlu. Babasının vefatından sonra emir oldu. Akkoyunlu Devleti ile mücadele etti ve Şah İsmail'den yardım alarak işgal edilen kaleleri geri aldı, beyliğinin sınırlarını genişletti.
• Hüseyin (Sultan Hüseyin): Emir Hasan'ın oğlu. Şah İsmail döneminin sonlarında Bahdinan emiri oldu. Babasının Safavilerin himayesine girmesine rağmen, Çaldıran Savaşı'ndan sonra diğer Kürt emirleriyle birlikte Osmanlı Devleti'nin himayesine geçti. Kanuni Sultan Süleyman tarafından kendisine emirlik fermanı verildi. "Veli" lakaplı Sultan Hüseyin, 30 yıl boyunca hüküm sürdü ve bu dönemde önemli hizmetler gerçekleştirdi.
• İsmail Paşa: Bahdinan emirlerinin sonuncusudur. Soran Emiri Muhammed Paşa'nın saldırısı sırasında Akra Hükümdarıydı. Önce Akra'yı kaybetse de, Soran Emiri'nin hükümdarlığını yitirmesiyle mülkünü geri aldı. Daha sonra Amâdiye Kalesi'ne ve tüm Bahdinan bölgesine hakim oldu. 1835'te Musul Mutasarrıfı İnce Bayraktar Muhammed Paşa'nın saldırısıyla Amâdiye Kalesi'ni kaybetti ve Neyreva Kalesi'ne çekildi. Ancak 1842'de Amâdiye eşrafının yardımıyla ülkesinin idaresini ikinci kez geri aldı. Musul Mutasarrıfı'nın tekrar saldırısına uğradı fakat başarılı olamadı. Sadrazam Mustafa Reşit Paşa'nın ordusu Bahdinan üzerine yürüyünce, İsmail Paşa Musul'u tehdit etti. Kısa süre sonra Kerbela'ya mutasarrıf olarak atandı ve orada vefat etti.
• Sait Paşa: Bahdinan emirlerinden. 1833 yılında Amâdiye'de emir iken, Revanduzlu Muhammed Paşa tarafından bu kaleye emir olarak tayin edildi.
• Seydi Han: Bahdinan ailesine mensup Kubat Bey'in oğlu. Amcası Bayram Bey'in Ferhat Paşa'nın yanına gitmesinden sonra emir oldu ve uzun süre hükümdarlık yaptı. 1586 yılında Erzurum'da idam edildi.
• Kubat Bey (1701-?): Bahdinan emirlerinden. 1701 yılında emirliğin idaresini ele aldı. Diyarbakır ve Musul ordularıyla birlikte El Muntefik ayaklanmasını bastırmaya çalıştı. Yönetimi döneminde Bahdinan emirliği oldukça güçlendi ve kendisine bağlı sekiz bin civarında piyade ve süvari gücü vardı.
• Kubat Bey (1802-?): 1802 yılında Bağdat Valisi Ali Paşa tarafından Bahdinan emirliğine getirildi.

---

Kaynakça

• Ana Metin: "Aşiretler önemli şahsiyetleri" başlığı altında sunulan metin, Bahdinan aşireti hakkında detaylı bilgi veren orijinal kaynaktır. Bu metin, aşiretin tarihi, liderleri ve sosyal yapıları hakkında kapsamlı bir anlatı sunmaktadır.
• Şerefname: Şerefhan (Bitlisli), Şerefname, Türkçeye Çeviren: M. Emin Bozarslan, İstanbul, 1990. (Beyliğin Abbasi kökenleri ve bazı beylerin yaşamları hakkında referans gösterilmiştir.)
• Coğrafyacı Kazvini: Metinde adı geçen coğrafyacı Kazvini'nin eserleri. (Amâdiye Kalesi'nin tarihine dair bilgi için kullanılmıştır.)
• İbni Esir: El-Kamil Fi't-Tarih (Moğol istilalarının etkilerine dair referans gösterilmiştir.)

UYARI: SİTEMİZİN TÜM HAKLARI SAKLI OLUP, İNTERNET ÜZERİNDEN YAYIN YAPMAKTADIR.
BİLGİLER İZİNSİZ VE KAYNAK GÖSTERİLMEDEN KULLANILAMAZ.