ATMİ AŞİRETİ

Atmi (Atmili, Atma, Otmî) Aşireti

Atmi Aşireti (yerel Kürtçe: Otmî; Türkçe: Atmili veya Atmalı), ağırlıklı olarak Kahramanmaraş ve Malatya illerinde yaşayan Kürt kökenli bir aşirettir. Tarihsel olarak yarı göçebe bir yaşam süren aşiret, Maraş-Malatya arasındaki dağlık bölgelerde yoğunlaşmıştır. İngiliz Binbaşı Edward William Charles Noel'in 1919'da tuttuğu günlüklerde (Kürdistan 1919 / Binbaşı Noel'in Günlüğü), aşiret detaylı olarak rapor edilmiş; bu rapor, aşiretin demografik, ekonomik, sosyal ve siyasi yapısını aydınlatmaktadır. Aşiret, Osmanlı arşivlerinde 16. yüzyıldan itibaren küçük gruplar halinde kaydedilmiş olup, kökeni tartışmalı olsa da genel kabul Kürt etnisitesidir.

Köken ve Tarihsel Gelişim

Noel'in raporuna göre, Atmi aşireti bugünkü yerleşimlerine birkaç yüzyıl önce Harput (Elazığ) yakınlarındaki Gümüş Maden bölgesinden göç etmiştir. Geçmişlerine dair geleneksel bilgi veya rivayetlere ulaşmak zordur; aşiret üyeleri kökenlerini genellikle sözlü tarihle aktarır. Bazı kaynaklarda, aşiretin Kalhor (Kuzey Irak) aşiretinden göç ettiği, Nusaybin üzerinden Malatya'ya, oradan da Pazarcık civarına yerleştiği belirtilir. 16. yüzyıl Osmanlı kayıtlarında Malatya civarında 7 hane olarak görünür; Arguvan köyleri ise 18. yüzyıl sonrası oluşmuştur.

Atmi, Atmalı, Atmaneki, Atmani gibi varyasyonlar aynı kökten gelir; yöresel şive farklarından kaynaklanır. Bazı görüşlerde Etmaneki (Siirt-Bitlis merkezli) ile akraba veya aynı aşiret olduğu iddia edilse de, coğrafi dağılım ve tarihsel ayrılıklar nedeniyle ayrı kollar olarak değerlendirilir. Göçler, Osmanlı iskân politikaları ve ekonomik nedenlerle şekillenmiştir.

Dil ve Kültür

Noel'e göre, aşiret hem Kürtçe (Kurmanci lehçesi) hem Türkçe konuşur; Kurmanci, Diyarbakır Kürtçesine oldukça benzer (%6 fark dışında kelimeler ortaktır). Giyim: Yazın şalvar, uzun gömlek (zabun), Avrupa modeli ceket (saku); kışın Kürt ulusal giysisi şal ve şepik; başlık olarak kırmızı fes veya beyaz şapka (kulık) kullanılır.

Kültürel olarak yarı göçebe; yazın Sırıklı ve Nurhan dağlarında yayla yaparlar (Mayıs-Eylül arası, kışlıklarla 3 günlük mesafe). Tarım ve hayvancılık temel geçim kaynaklarıdır. Kadınlar halı, kilim ve çorap dokur. Ticaretle uğraşmazlar; yarı göçebe kesimler tahıl üretimiyle kendilerine yetemez, hayvan ve yün satışı ile geçinir.

İnanç Sistemi

Aşiretin yarısı Şii (Alevi olarak bilinir), yarısı Sünni'dir. Şiiler ile Sünniler arasında sorun yaşanmaz; evlilikler serbesttir, kız alıp verme yaygındır. Dindarlık düşük seviyededir; mollalar, seyyitler ve kutsal kişiler azdır. Din adamları büyük öneme sahip değildir. Bu karma yapı, aşiretin iç uyumunu sağlar.

Nüfus ve Yerleşim (1919 Verileri)

Noel'in istatistiklerine göre:

• Toplam aile: 2505 (1505'i çadırlarda sürekli yaşar).
• Savaş kayıpları: Orduya 200 asker verilmiş, 30'u dönmüş; salgın ve açlık nedeniyle nüfus %10 azalmış, ancak aile sayısı korunmuş.

Kaza	Köy Sayısı	Hane Sayısı	Notlar
Pazarcık	8	1040	130 aile yıl boyu ovada kalır
Besni	7	680	85 aile yıl boyu ovada kalır
Elbistan	11	665	Dağda kurulmuş köyler, yaylalar yakın
Akçadağ	2	180	-
Toplam	28	2565	-

Bağımsız kesimler: Harput, Gümüş Maden, Arapkir, İslahiye, Kilis ve Maraş'ta bulunur. Günümüzde aşiret, Kahramanmaraş (Pazarcık, Elbistan, Afşin), Malatya (Arguvan, Doğanşehir), Adıyaman, Gaziantep, Sivas ve İç Anadolu'ya yayılmıştır. Nüfus tahminleri değişken; bazı kaynaklarda Türkiye genelinde yüz binlerce kişi olarak belirtilir.

Liderlik ve Siyasi Yapı

1919'da reis: Yakup Paşa (170 cm boyunda, kaygılı bakışlı, heyecanlı ve fevri; anti-Türk ve Kürt milliyetçisi olarak tanımlanır). Önceki reisler: Süleyman Ağa, Muhammed Ağa, Baz Ağa, Assaf Ağa, İbrahim Ağa. Reislik babadan oğula geçer; Yakup Paşa, Şeyh Muhammed Tapu Ağa'nın kızı ile evlidir. Geçen yıl eşkıya yardımı suçlamasıyla 9 ay hapis yatmıştır.

Silahlı güç: Tüfek sayısı ~2000 (Türk yapımı, 8 sterlin); fişek 10 mecidiye; atlı kapasite ~50. Aşiret kavgacı olarak bilinir; Balyan Kürtleri ile kız meselesi kaynaklı kısa süreli kavga yaşanmıştır. Anti-İngiliz ve pan-İslamist propagandalarından etkilenmemiştir.

Ekonomi ve Tarım

• Ölçü birimleri: Kod (10 okka=12.5 kg), Ritl (2 okka=2.5 kg), Arın (270 cm), Lıng (30 cm).
• Fiyatlar: Buğday kod 28 kuruş, arpa 20 kuruş, yün ritl 25 kuruş, keçi kılı 20 kuruş, mazı 10 kuruş; koyun 14-17 mecidiye.
• Para: Altın lira 7.5 mecidiye, kağıt lira 2 mecidiye.
• Tarım: 580 saban (savaş öncesi 1380); verim ovada 1/8, dağda 1/12.
• Hayvancılık: Savaş sonrası sürüler yarıya düşmüş; küçük baş (kara keçi - Bızına raş), yılda 1 kg tereyağı.
• Doğal ürünler: Yeşil/mavi mazı (olgunlaşınca beyazlaşır), gumi toplanmaz.
• Toprak: Ağa sahibi; ortakçılar tarım işçisi gibi çalışır, devlete 4000 kuruş vergi.

Sağlık

Alçak kesimlerde sıtma (soğuk su tedavisi); İspanyol gribi 100 ölüm; uyuz nadir.

Sonuç

Atmi Aşireti, Kürt-Alevi/Sünni karma yapısıyla Doğu Anadolu'nun tipik bir aşiretidir. Noel'in raporu, 1919'daki yarı göçebe yaşamı, ekonomik zorlukları ve siyasi tutumu aydınlatır. Günümüzde yerleşikleşmiş, ancak kültürel kimliğini korur. Köken ve Etmaneki bağlantısı tartışmalıdır; kapsamlı etnografik çalışmalar önerilir.

Kaynakça

• Edward William Charles Noel, Kürdistan 1919 / Binbaşı Noel'in Günlüğü (Avesta Yayınları, 2010 baskısı).
• Wikipedia: Atma (tribe) (en.wikipedia.org/wiki/Atma_(tribe)).
• Butun Aşiretler Blogu: ATMİ AŞİRETİ (butun-asiretler.blogspot.com/p/atmi-asireti.html).
• Atmalı Aşireti Tarihi Blogu (atmaliasireti.blogspot.com).
• Facebook grupları ve sayfaları: Atmali Aşireti Tarihi, Bitlisnamecom (1919 Etmanki/Atmi raporları).
• Araştırma makaleleri: Osmanlı dönemi Malatya aşiretleri (ResearchGate); Binbaşı Noel'in faaliyetleri (Dergipark).
• Diğer: Nusaybinim.com (2012 buluşma haberi); Youtube videoları (Atmi Aşireti tanıtımları).