AKHUNLAR (EFTALİTLER) DEVLETİ

Ak Hunlar (Eftalitler) Tarihi

1. Ortaya Çıkışları

• Menşei: Büyük Hun Birliği’nin dağılmasından sonra Batı Türkistan ve Afganistan’a gelen War-Hun toplulukları tarafından kurulmuştur.

• Kaynaklar: Çin, İran, Bizans-Latin, Ermeni, Süryani, Tibet, Hint ve İslam kaynakları; ayrıca sikke ve kitabeler.

• Çin Kaynakları: Liang-şu ve Vey-şu yıllıkları Ak Hunları Turfanlı, Kao-çe’li, Ta-yüe-çi’li ve Kang-çü’lü olarak tanımlar.

• Coğrafya: 5.–6. yüzyıllarda Batı Türkistan, Doğu İran ve Hindistan sahalarında hâkimiyet kurmuşlardır.

2. Ak Hunlar ve Sasaniler

• İlk Çatışmalar: 5. yüzyılda Ceyhun Nehri’ni geçerek Sasani topraklarına akınlar düzenlediler. Behram Gur döneminde Horasan’a kadar ilerlediler, fakat Hakan savaşta öldürüldü.

• İlişkilerin Dalgalanması:

• 359: Amid kuşatmasında Sasanilere destek verdiler.

• 420: İran’ın iç işlerine müdahil oldular.

• 486: İran’da Mazdek İsyanı patlak verdi.

• Mazdek İsyanı ve Ak Hunlar: Şah Kubad, isyanı bastırmak için Ak Hunlardan yardım aldı. 30.000 süvari desteğiyle isyan bastırıldı, Kubad yeniden tahta çıktı. Bu olay Ak Hunların İran üzerinde nüfuzunu artırdı.

3. Çöküş Süreci

• Göktürk-Sasani İttifakı: Göktürkler Juan Juan hâkimiyetini yıkıp bağımsızlıklarını ilan ettikten sonra İpek Yolu hâkimiyeti için Ak Hunlara yöneldiler.

• Nuşirevan ile İstemi Yabgu Anlaşması: İstemi Yabgu, kızını Nuşirevan’la evlendirerek akrabalık bağı kurdu.

• Son Savaşlar: 562–568 yılları arasında Göktürkler ve Sasaniler Ak Hun topraklarını paylaştılar. Ak Hunlar tarih sahnesinden çekildi.

4. Kültürel Özellikler

• Siyasi Yapı: Göçebe azınlığın yerleşik çoğunluk üzerinde hâkimiyet kurduğu ilk Türk devleti.

• Göktürklerle Benzerlik: Devlet teşkilatı ve sosyal hayat büyük ölçüde Göktürklerle paraleldir.

• Kültürel Etkileşim: İran ve Hint kültüründen etkilenmişlerdir. Örneğin hakanın tahtında tavus kuşu figürleri görülür.

Kaynakça

Birincil Kaynaklar

• Çin Kaynakları:
• Liang-şu (梁書) – Liang Hanedanı yıllıkları.
• Wei-şu (魏書) – Kuzey Wei Hanedanı yıllıkları.
• İran Kaynakları:
• Taberî, Tarih-i Taberî.
• Firdevsî, Şehnâme.
• Bizans-Latin Kaynakları:
• Prokopios, History of the Wars.
• Menander Protektor, History.
• Ermeni ve Süryani Kaynakları:
• Sebeos, History of Heraclius.
• Bar Hebraeus, Chronicon Syriacum.
• Hint Kaynakları:
• Kalhana, Rajatarangini.
• İslam Kaynakları:

• İbn Hordâzbih, Kitâb al-Masâlik wa’l-Mamâlik.
• Mesudî, Murûc ez-Zeheb.

İkincil Kaynaklar

• Barthold, V. V. Orta Asya Türk Tarihi.
• Bosworth, C. E. The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz.
• Enoki, K. “The Origin of the White Huns.” Journal of Inner Asian Studies.
• Litvinsky, B. A. History of Civilizations of Central Asia.
• Golden, P. B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples.
• Grousset, R. Empire of the Steppes: A History of Central Asia.
• Harmatta, J. (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. II.